Á dögunum birtust hugleiðingar Kára Stefánssonar, forstjóra Íslenskrar erfðagreiningar, um möguleg verðmæti sem skapast við veiðar á makríl. Forstjórinn er glöggur maður og þekktur fyrir framúrskarandi rannsóknir. Í þessum hugleiðingum hefur honum hins vegar illa brugðist bogalistin. Hann hrasar um niðurstöðu án nokkurrar rannsóknar og brigslar heilli atvinnugrein um lögbrot ýmiss konar. Það mátti búast við öðru.

Ekki einn heimsmarkaður

Hugleiðingar Kára byggja á skýrslu Verðlagsstofu skiptaverðs, sem birt var í sumar og bar þá niðurstöðu með sér að mikill verðmunur væri á makríl á Íslandi og í Noregi. Kári staðhæfir síðan að verðið í Noregi miðist við „heimsmarkaðsverð“, eins og hann orðar það, en verðið á Íslandi taki mið af einhverju allt öðru. Þessi staðhæfing stenst enga skoðun. Hér virðist Kári telja að makríll sé stöðluð hrávara, líkt og olíutunna. Því fer hins vegar fjarri. Fjöldi mismunandi afurða makríls er seldur til manneldis og verð þeirra er misjafnt. Makríll kann til dæmis að vera heilfrystur, hausskorinn eða flakaður. Þá er hann mismunandi að gæðum og stærð eftir til dæmis árstíma og veiðisvæðum. Þá fer eitthvað af makríl til bræðslu. Verð tekur mið af öllum þessum þáttum og kann því að vera mjög misjafnt eftir afurð og gæðum.

Sá makríll sem er bestur að gæðum er jafnan heilfrystur. Því sem næst allur makríll Norðmanna er heilfrystur, en sú afurð gefur hæst verð. Þegar makríll gengur í íslenska lögsögu hentar hann oft illa til heilfrystingar. Sem dæmi má nefna, að þegar makríll gengur hingað í veiðanlegu magni yfir sumarmánuðina er vöxtur hans hraður og mikil laus fita er í holdinu. Það gerir hann því sem næst ótækan til manneldis. Aflameðhöndlun, veiðarfæri og sjólag hafa einnig áhrif á gæði.

Hér þarf aukinheldur að hafa í huga að Norðmenn hafa veitt makríl í áratugi, en skipulagðar veiðar á makríl hér við land hófust ekki að neinu ráði fyrr en í kringum árið 2010. Norðmenn búa því við þann munað að hafa aðgang að makríl af meiri gæðum en Íslendingar, auk þess sem þeir hafa verulegt forskot í veiðireynslu og markaðssetningu á þessari fisktegund. Þetta hefur eðli máls samkvæmt áhrif á verð makrílafurða.

Verðmætasti markaður fyrir makrílafurðir er Japan. Af þeim makríl sem fluttur var inn til Japan árið 2018, samkvæmt japönskum tollyfirvöldum, komu um 85% frá Noregi. Innan við 2% komu frá Íslandi. Japanir þekkja vel norskan makríl og hafa átt viðskipti með hann í áratugi. Norskur makríll er því fyrsta val og fyrir hann eru Japanir tilbúnir að greiða töluvert hærra verð, jafnvel 25-35% hærra en fyrir þann íslenska.

Að þessu sögðu, er augljóslega rangt að staðhæfa um eitt heimsmarkaðsverð og láta svo að því liggja að verðmæti makríls hér á landi ráðist af ólögmætum athöfnum íslenskra fyrirtækja. Gæði makrílsins, afurðir, markaðir og áratuga markaðsstarf eru allt þættir sem vinna með Norðmönnum. Í þessu felst meðal annars áskorun íslenskra fyrirtækja.

Hráefnisverð

Sé litið til hráefnisverðs í frystingu í Noregi árið 2018 og það borið saman við afurðaverð í frystingu þar í landi, þá kemur í ljós að hráefnishlutfall var 94%. Á mannamáli þýðir þetta að vinnsla í Noregi þarf að nota 94% af tekjum sínum til þess að kaupa makríl af útgerð. Eftir standa þá aðeins 6% til þess að greiða allan annan kostnað sem fellur til í vinnslu, líkt og laun, orku, löndun, umbúðir, geymslukostnað og sölukostnað. Öllum má vera ljóst að engar rekstrarlegar forsendur standa undir slíkum rekstri. Á þessa augljósu meinbugi hefur raunar verið bent af hálfu sérfræðinga endurskoðunarskrifstofunnar PWC í Noregi í nýlegri skýrslu undir heitinu Sjömatbarometeret 2019.

Mikilvægt er að hafa þetta samhengi í huga. Fiskveiðistjórnunarkerfi Íslendinga og Norðmanna eru ólík að þessu leyti og það hefur tvímælalaust áhrif á verðlagningu makríls upp úr sjó. Það má leyfa sér að efast um það að við Íslendingar höfum áhuga á því að veikja öflugar fiskvinnslur hér á landi.

Enginn hlunnfarinn

Að fyrrgreindu virtu er enginn fótur fyrir því að sjómenn, sveitarfélög eða samfélagið beri skarðan hlut frá borði, líkt og Kári hefur áhyggjur af. Að því er sjómenn sérstaklega varðar, þá leiðir samanburður á launum sjómanna við uppsjávarveiðar í Noregi og á Íslandi í ljós að þau eru áþekk. Árið 2018 voru laun háseta á uppsjávarskipi að meðaltali um 130.000 kr. á hvern dag á sjó. Að jafnaði eru sjódagar háseta um 100 á ári, en hina 265 dagana er hann í landi. Hásetahlutur á uppsjávarskipi hér á landi árið 2018 var því um 13.000.000 kr. að meðaltali, en við þá fjárhæð bætast meðal annars lífeyrissjóðsgreiðslur.

Allt opið

Það kann að koma einhverjum á óvart, en verðlagning við uppsjávarveiðar er ekkert leyndarmál. Samkvæmt kjarasamningum fá forystumenn sjómanna í úrskurðarnefnd kynningu frá útgerðum á markaðs- og verðforsendum í aðdraganda hverrar vertíðar. Þegar veiðar síðan hefjast er trúnaðarmanni áhafnar hvers skips heimilt samkvæmt kjarasamningi að rýna öll gögn sem liggja til grundvallar söluverði á makríl, þ.m.t. alla sölusamninga. Þessu til viðbótar senda útgerðir upplýsingar um magn, verð, framleiðsluafurðir, gæði o.fl. vikulega til opinberrar stofnunar, Verðlagsstofu skiptaverðs, sem hefur það hlutverk að rýna upplýsingarnar og bera saman á milli útgerða. Víki verð einnar útgerðar í verulegum atriðum frá því sem algengast er við sambærilega ráðstöfun, þá getur Verðlagsstofa skiptaverðs skotið málinu til úrskurðarnefndar sjómanna og útvegsmanna. Sú nefnd getur þá úrskurðað um hvort hlutaðeigandi útgerð beri að leiðrétta verðið. Verðlagsstofu skiptaverðs eru engin takmörk sett varðandi heimildir til öflunar gagna og upplýsinga frá uppsjávarfyrirtækjum.

Sú mynd sem Kári dregur upp af einhvers konar gjafagerningum til erlendra fyrirtækja í eigu útgerðanna fær ekki staðist. Nú hefur sú sem þetta ritar ekki upplýsingar um einstök viðskipti allra uppsjávarfyrirtækja, en þessi heimsmynd sem Kári teiknar af heilli atvinnugrein er röng. Í fyrsta lagi gilda skýr lagaákvæði um armslengd í verðlagningu á milli tengdra aðila. Í öðru lagi hlýtur sú kenning að vera æði langsótt, að í heila atvinnugrein skipist aðeins óheiðarlegt fólk sem hafi samráð um það hvernig það háttar sölu á afurðum sínum og á hvaða verðum. Ætli starfsmenn sem hafa aðkomu að sölu á makrílafurðum frá Íslandi skipti ekki tugum. Heilbrigð skynsemi segir að starfsmenn fyrirtækja, hvort heldur í sjávarútvegi eða erfðavísindum, vinni að jafnaði og yfirleitt af heilindum.

Mikilvægi rannsókna

Vegna hugleiðinga sinna kallar Kári eftir því að Alþingi hefji rannsókn þessara mála. Framhjá því verður hins vegar ekki litið að öll þau brigsl um sjávarútveg sem Kári ber fram varða háttsemi sem er þegar ólögmæt. Af þeim sökum hefur Alþingi ekkert hlutverk. Hafi eitthvert fyrirtæki í sjávarútvegi orðið bert að peningaþvætti, landráðum, skattsvikum eða þjófnaði, þá er það hlutaðeigandi eftirlitsaðila að taka slík mál til rannsóknar standi til þess rökstuddur grunur. Blessunarlega hefur löggjafinn þar sinnt sínu hlutverki og fest bann við slíkri háttsemi í lög.

Ég leyfi mér að fagna því að Kári og aðrir láti sig málefni sjávarútvegs varða. Samtalið hlýtur alltaf að auka skilning. Eins og Kári þekkir verður kenning í læknavísindum að byggja á rannsóknum, tilraunum eða kerfisbundnum athugunum. Það hlýtur að mega gera þá kröfu til Kára að hann viðhafi sömu aðferðafræði í orðræðunni um samfélagsmál.