Ríkissjóður var rekinn með 270 milljarða halla á síðasta ári og í ár er gert ráð fyrir ríflega 320 milljarða halla – samtals tæplega 600 milljarðar. Frá 2022-26 er búist við 5-600 milljarða uppsöfnuðum fjárlagahalla. Bólusetningar gegn Covid hafa hins vegar gengið vel og þótt bólusetningar virðist ekki verja gegn smitum í sama mæli og vonast hafði verið til virðast þær verja vel gegn alvarlegum veikindum af völdum smita. Ferðaþjónustan hefur tekið við sér fyrr en reiknað var með og allt bendir til að hallinn verði minni en svartsýnustu spár gengu út á. Samt sem áður blasir við að bein áhrif á ríkissjóð af Covid-19 verði uppsafnaður hallarekstur upp á að minnsta kosti 700 milljarða.

Miðað við verðbólguhorfur, gengisþróun og nýhafið vaxtahækkunarferli Seðlabankans má reikna með að raunverulegur kostnaður ríkisins af 700 milljarða skuldahala geti numið 30-40 milljörðum á ári. Yfir fimm ára tímabil eru þetta allt að 200 milljarðar. Til samanburðar renna 77 milljarðar til rekstrar Landspítalans í ár. Því blasir við að Covid-skuldahalinn kallar miklar búsifjar yfir íslenskt þjóðarbú að óbreyttu þrátt fyrir að fáar þjóðir virðist koma betur út úr faraldrinum en einmitt við Íslendingar.

Bankasala til bjargar

Nýverið seldi ríkið 35 prósenta hlut í Íslandsbanka í frumútboði. Fyrirfram voru bölsýnisraddir háværar og ýmsir sem spáðu því að ólíklegt væri að viðunandi verð fengist fyrir hlutinn, erfitt yrði fyrir ríkið að fá kaupendur að borðinu og hætta væri á að sitja uppi með „óheppilega“ eigendur ef þá tækist að fá einhverja til að bjóða í bankann.

Reyndin varð önnur. Gríðarleg umframeftirspurn varð í útboðinu og bárust tilboð í ellefufalda þá fjárhæð sem í boði var. Eins og eðlilegt er í frumútboðum var verðlagning varkár og því hafa tugir þúsunda þátttakenda í útboðinu hagnast á kaupum sínum. Markaðurinn verðleggur nú Íslandsbanka talsvert hærra en ráð var fyrir gert og miðað við markaðsverð nú má gera ráð fyrir að heildarverðmæti bankans sé um 250 milljarðar. Skráning bankans á markaði og sala á 35 prósenta hlut í honum hefur því leyst úr læðingi mikil verðmæti fyrir ríkið, en þau 65 prósent sem ríkið á enn í bankanum eru ríflega 162 milljarða virði.

Þá á ríkið 97,9 prósent hlutabréfa í Landsbankanum. Landsbankinn er verðmætari en Íslandsbanki og út frá verðlagningu Íslandsbanka í kauphöllinni lætur nærri að hlutur ríkisins í Landsbankanum sé um 345 milljarða virði. Ríkið á með öðrum orðum yfir 500 milljarða eign einungis í þessum tveimur bönkum sé markaðsvirði Landsbankans sambærilegt við Íslandsbanka og engin ástæða er til að ætla annað.

Kraftur einkareksturs

Þriðji stóri bankinn á Íslandi, Arion banki, er að fullu í einkaeigu og skráður í kauphöllina. Markaðurinn verðleggur hann talsvert hærra en Íslandsbanka. Á sama tíma og markaðsverðmæti Íslandsbanka er ríflega 30 prósent umfram virði eigin fjár bankans er markaðsverðmæti Arion banka ríflega 50 prósent umfram verðmæti eigin fjár. Þetta er athyglisvert meðal annars í ljósi þess að bankinn hefur á liðnum árum orðið fyrir talsverðum skakkaföllum vegna útlánatapa – töpuð útlán hans á fyrirtækjasviði hafa verið umtalsvert meiri en hjá bæði Íslandsbanka og Landsbankanum. Raunar urðu breytingar í yfirstjórn Arion banka í kjölfar þessara útlánatapa.

Hugsanlegt er að hærra verðmat byggist að einhverju leyti á trausti markaðarins á nýjum stjórnendum Arion banka en einnig má gera því skóna að sú staðreynd að bankinn er að fullu í einkaeigu ráði þar einhverju.

Að gamni má geta þess að væru Íslandsbanki og Landsbanki með sambærilegt verðmat og Arion banki væri hlutur ríkisins í þeim ekki röskir 500 milljarðar heldur tæpir 600 milljarðar.

Norska leiðin

Hvað sem öllu líður er ljóst að ríkið getur losað mikla fjármuni með því að selja hluti sína í Íslandsbanka og Landsbankanum. Þá fjármuni er hægt að nota til að greiða niður Covid-skuldahalann fremur en að grípa til skattahækkana og niðurskurðar til að mæta afborgunum og vaxtagreiðslum komandi ára.

Af umræðu hér á landi undanfarna mánuði og misseri má ráða að ekki standi vilji til þess að ríkið selji með öllu frá sér stóru bankana. Almenningur og mjög margir stjórnmálamenn virðast vera þeirrar skoðunar að heppilegt sé að ríkið verði áfram í hópi bankaeigenda.

Ýmsir telja skynsamlegt að fara svokallaða norska leið varðandi eignarhald á bönkum hér á landi. Hún felst í því að ríkið haldi eftir kjölfestuhlut í einum banka. Ákveði ríkið að halda eftir 30 prósenta hlut í Landsbankanum getur sala á hlutafé hans skilað nálægt 236 milljörðum. Verðmæti hlutar ríkisins í Íslandsbanka er nú 162,5 milljarðar. Bankasala getur því skilað rétt um 400 milljörðum til viðbótar við þá ríflega 55 milljarða sem hlutafjárútboð Íslandsbanka hefur þegar skilað í ríkissjóð.

Óþarft að velta vandanum á komandi kynslóðir

Ótaldar eru hér aðrar eignir sem ríkið er með fé bundið í, þar á meðal Isavia, Rarik og Landsvirkjun. Þá eru ónefndar fasteignir. Í bókhaldi ríkisins er verðmat fasteigna afar varfærið. Ótalda milljarða má losa með sölu fasteigna og eðlilegt að setja spurningarmerki við það hvort ríkið sé sérlega vel fallið til að reka fasteignir – hvort ekki sé heppilegra að sérhæfð fasteignafélög í einkageiranum annist slíkt og ríkið leigi þær fasteignir sem það notar en bindi ekki milljarða á milljarða ofan í steinsteypu.

Ljóst er að ríkið á nægar eignir sem hægt er að selja til að þurrka út Covid-skuldahalann. Síðan er það stjórnmálanna að komast að niðurstöðu um það hvaða eignir er samstaða um að selja. Hér að ofan er vikið að því að andstaða er við að ríkið selji allan hlut sinn í bönkunum. Norska leiðin er mögulegt svar við því. Einnig er vitað að seint verður full samstaða um sölu á hlut í Landsvirkjun. Skyldi vera til „norsk leið“ sem sameinast mætti um í orkugeiranum?

Tvær leiðir í boði

Sú ríkisstjórn sem tekur við eftir kosningarnar síðar í þessum mánuði tekur við stjórnartaumum á ögurstundu. Hennar stefna mun ráða miklu um framtíðarhag fyrirtækja og heimila í landinu. Covid-skuldahalann þarf að borga og mjög dýrt er að dragnast með mörg hundruð milljarða skuldir þegar vextir innanlands fara hækkandi og sveiflukenndur gjaldmiðill þyngir byrðina af erlendum lánum. Valið stendur í raun milli tveggja leiða. Annað hvort verður farið í niðurskurð og skattahækkanir til að borga skuldir. Slíkt verður hagkerfinu þungbært og dregur úr vexti þess og lífskjörum þjóðarinnar til frambúðar. Hin leiðin er að losa þá gífurlegu fjármuni sem ríkið er með bundna í eignum á borð við stóru bankana með því að selja þessar eignir. Slíkt skapar kærkomin fjárfestingatækifæri fyrir lífeyrissjóði þjóðarinnar, gefur almenningi kost á að eignast með beinum hætti hlutdeild í atvinnulífi þjóðarinnar, skýtur stoðum undir vöxt til framtíðar og stuðlar að bættum lífskjörum.