Lögreglan hélt blaðamannafund vegna Rauðagerðismálsins svokallaða í lok mars á þessu ári og stærði sig af árangri í því sem hún sagði vera „... með umfangsmestu rannsóknum á starfstíma lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu.“ Fundurinn eldist illa. Niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur í gær er vart hægt að túlka öðruvísi en að einnig sé um að ræða eitt umfangsmesta klúður í sögu embættisins. Ekki eingöngu vegna sýknudómanna sem féllu, en ef til vill verður áfrýjað, heldur einnig vegna augljósrar vandlætingar dómarans þegar hann m.a. segir vinnubrögð við rannsókn málsins ámælisverð. Það eru þung orð þegar dómstóll ávarpar stærsta lögregluembætti landsins. Þeir sem ábyrgðina bera hljóta að axla hana. Einfaldasta leiðin í þeim efnum er að taka pokann sinn.

Mér er málið skylt þar sem ég var verjandi eins þeirra sem sat um tíma saklaus í u.þ.b. 2ja vikna löngu gæsluvarðhaldi með alls kyns dylgjum lögreglunnar um að hann væri mögulega höfuðpaurinn í málinu. Í kjölfarið fylgdu hefðbundnar aftökur á alþingi götunnar. Til viðbótar var hann með klækjabrögðum lögreglunnar sviptur lögmanni sínum og verjanda sem sagt var að kalla þyrfti til sem vitni. Í þeirri yfirheyrslu, sem fram fór til málamynda mörgum mánuðum síðar var ég í raun ekki spurður um neitt - og alls ekkert sem skipti máli við rannsóknina og hvað þá miðað við þá sýknudóma sem nú hafa fallið. Lögreglan bolaði mér einfaldlega út úr verjandahlutverkinu með því að gera mig að ósekju að vitni. Það var augljóst brot á réttindum skjólstæðings míns en því miður aðeins eitt af fjölmörgu öðru ofbeldi sem fjöldi fólks var beittur við rannsóknina.

Alls voru 14 manns handteknir með réttarstöðu sakbornings. Níu þeirra voru settir í gæsluvarðhald og sjö voru úrskurðaðir í farbann. Sex húsleitir voru framkvæmdar. Þegar mest var unnu hátt í 50 lögreglumenn samtímis að rannsókninni sem sérstaklega var sögð beinast að starfsemi erlendra glæpagengja á Íslandi. Hundruðum milljóna hefur verið kastað á glæ í rannsókn og aðför að saklausum einstaklingum sem m.a. þurftu að verjast yfirvofandi þungum fangelsisdómum ef óskhyggja lögreglunnar gengi eftir.

Atriðin sem orka tvímælis í rannsókn lögreglunnar eru fjölmörg. Eitt af þeim stóru er að hún lætur ekki duga að rannsaka heldur gerir sérstaka skýrslu, nokkurskonar samantekt á málinu, sem efnislega gengur í raun út á það eitt að enda þótt lögreglan geti ekki sannað sekt allra þeirra sem hún málaði á stóru myndina sé hún engu að síður sannfærð um aðild þeirra að málinu. Skýrslan er full af órökstuddum samsæriskenningum um skipulagða morðaðför. Héraðsdómur afþakkar þetta „sérálit“, sem hann dæmir brot á hlutlægnisskyldu og segir vinnubrögðin ámælisverð.

Þá vekur líka furðu að lögreglan hafi í margar vikur vitað um vopnið í höndum þess sem nú hefur verið dæmdur fyrir morðið í Rauðagerði. Hún segist hafa fylgst með manninum í langan tíma með vopnið í fórum sér án þess að hafa til þess leyfi. Eftir hverju var beðið með að taka það af honum?

Á fyrrnefndum blaðamannafundi lögreglunnar sagði Margeir Sveinsson, þáverandi yfirmaður miðlægrar rannsóknardeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, stjórnandi rannsóknarinnar, að deild sín hefði „... lyft Grettistaki í rannsóknum, kortlagningu og þjálfun starfsmanna vegna rannsókna á skipulagðri brotastarfsemi á síðustu misserum og hefði sú þekking reynst vel í þessu máli.“ Á sama fundi sagði Hulda Elsa Björgvinsdóttir, sviðsstjóri ákærusviðs, þegar hún reyndi að réttlæta aðförina að mér og skjólstæðingi mínum m.a. að á milli lögreglunnar og lögmanna ríkti alla jafna gagnkvæm virðing fyrir störfum og hlutverkum hvors annars. Síðan bætti hún við að „... lögreglumenn og ákærendur þurfa ávallt að gæta að hæfi sínu þegar kemur að rannsókn sakamála og hið sama gildir um lögmenn.“ Sneiðin um vanhæfið var til mín og langt í frá í felulitum.

Grettistakið og hæfið sem gert var að umtalsefni minnir á söguna um nýju fötin keisarans. Nýtilkomin þekking lögreglunnar á skipulagðri brotastarfsemi skiptir hér engu máli enda kom í ljós að hún var engin í þessu tiltölulega einfalda morðmáli. Að mínu viti er eina hæfið sem stendur núna eftir af því þrennu sem sviðsstjórinn taldi upp einmitt hæfi mitt til þess að verja skjólstæðing minn.

Eftir þessa útreið í héraðsdómi hlýtur að vera eðlilegt að draga hæfi lögreglunnar undir fyrrgreindri forystu stórlega í efa. Hún hefur orðið ber að því eina ferðina enn að brjóta á réttindum fjölmargra einstaklinga, gera þá að sakborningum, hneppa í gæsluvarðhald og valda þeim alvarlegum miska með glannalegum yfirlýsingum og margvíslegum öðrum hætti. Um leið bakar lögreglan ríkisvaldinu umtalsverða bótaskyldu auk tuga milljóna króna í málsvarnarlaun fyrir viðkomandi.

Vel kann að vera að í lögregluskólanum sé brýnt fyrir nemendum að gæta að hlutlægni í öllum sínum störfum. Margir þeirra missa sem betur fer aldrei sjónar á því grundvallaratriði og dettur mér ekki í hug að áfellast þá fjölmörgu vönduðu lögreglumenn sem ég hef kynnst í lögmannsstörfum mínum á undanförnum árum. Ég hef hins vegar margsinnis talið mig knúinn til þess að gagnrýna lögregluembættin og saksóknara fyrir vinnubrögð sín og nánast litið á það sem borgaralega skyldu mína. Enda þótt það sé væntanlega ekki vísasta leiðin til vinsælda á þeim bæjum tel ég mig knúinn til þess að benda á - og jafnvel vara við - því vinnulagi sem þarna viðgengst.

Einfalda verkaskiptingin sem héraðsdómurinn var að minna lögregluna á er sú að lögreglan á að rannsaka mál til þess að leiða hið rétta í ljós. Ákærusvið lögreglunnar og saksóknari taka síðan við og ákæra ef tilefni þykir til. Dómstólar úrskurða að lokum um sekt eða sýknu og taka ákvörðun um refsingu ef svo ber undir. Þetta er ekki flókin verkaskipting en ef til vill er engu að síður ástæða til þess að árétta hana á símenntunarnámskeiðum fyrir stjórnendur lögreglunnar - ef einhver slík eru þá haldin.