Undanfarið hefur orðið hraður viðsnúningur í hagkerfinu og verðlagsþróun sem ekki þarf að fjölyrða um. Sem viðbragð við því hefur peningastefnunefnd Seðlabankans hækkað vexti á ný eftir að hafa lækkað þá mikið þegar heimsfaraldur COVID skall á. Nú eru meginvextir bankans 5,5% en voru 0,75% í maí 2021. Eina tímabilið sl. 12 ár sem vextir hafa verið hærri var seint árið 2015 og fram eftir 2016.

Á morgun mun peningastefnunefnd kynna nýja vaxtaákvörðun og eru spár samhljóða um að vextir muni hækka þá. Ávöxtunarkrafa ríkisskuldabréfa bendir svo til væntinga um frekari vaxtahækkanir til að vinna bug á verðbólgunni. Skiljanlega, enda mælist verðbólgan 9,3% og hagkerfið á töluverðri siglingu. Engu að síður eru að teiknast upp vísbendingar um að skynsamlegt sé að skipta um gír í vaxtahækkunarferlinu með varfærni og minni skref að leiðarljósi.

Verðbólgan hjaðnar

Í fyrsta lagi hefur verðbólgan tekið að hjaðna og vísbendingar eru um að hrávöruverð, fasteignaverð og aðrir þættir muni stuðla að þeirri þróun áfram næstu mánuði. Um þetta eru allar spár sammála. Til að mynda er heimsmarkaðsverð á olíu nú á svipuðum slóðum og í upphafi árs og þá hefur verð á hveiti fallið frá því í vor og er nú „aðeins“ 21% hærra en í ársbyrjun. Spá Seðlabankans frá því í ágúst er af þessum sökum og öðrum nú þegar úrelt þar sem verðbólga á 3. ársfjórðungi reyndist 9,7% en bankinn hafði spáð 10,4% verðbólgu. Þessi jákvæða þróun endurspeglast líka í verðbólguvæntingum sem Seðlabankinn horfir mikið til. Á skuldabréfamarkaði hefur verðbólguálag lækkað frá fundi peningastefnunefndar í ágúst og hefur álagið til þriggja og níu ára ekki verið lægra frá því í janúar.

Tvísýnar horfur á næsta ári

Í öðru lagi hafa efnahagshorfur í okkar viðskiptalöndum versnað, sem skýrir að hluta til verðlækkanir ýmiskonar hrávöru. Í Evrópu ríkir orkukreppa og vestanhafs hækka vextir mjög hratt og hvort tveggja mun líklega hafa neikvæð áhrif á eftirspurn á næstu mánuðum og misserum. Slíkt þýðir að óbreyttu lakari horfur fyrir okkar útflutningsgreinar en talið var fyrir nokkrum mánuðum.

Vextir eru lengi að bíta

Í þriðja lagi ríkir mikil óvissa um áhrif óvenju hraðra vaxtahækkana hér innanlands. Áhrif vaxtabreytinga á hagkerfið eru lengi að koma fram en hér á landi er talið að fyrstu áhrif á verðbólgu komi fram eftir eitt ár og að meirihluti áhrifanna komi fram eftir eitt og hálft ár. Önnur áhrif, t.d. á fjárfestingar og vinnumarkað, taka líka langan tíma að koma fram. Þar af leiðandi erum við nú að upplifa verðbólgu sem byggist á vaxtastigi við 1%, ekki 5,5%.

Öflugri peningastefna

Í síðasta lagi hefur miðlunarferli peningastefnunnar breyst og virðist blessunarlega orðið skilvirkara sem þýðir að hægt er að ná verðbólgumarkmiði við lægra vaxtastig en á árum áður. Sé ekki tekið tillit til þess er hætt við að Seðlabankinn sitji uppi með meiri vaxtahækkanir en þörf er á. Hér hjálpar aukin útbreiðsla óverðtryggðra lána, á kostnað verðtryggðra, þar sem lántakendur finna meira og fyrr fyrir vaxtabreytingum. Árið 2018 voru um 75% skulda heimilanna verðtryggðar en hlutfallið nú er undir 50%. Að vextir séu nú þegar hærri en þeir hafa verið síðustu ár hefur því töluverð áhrif á stærsta sökudólg undangenginnar verðbólgu: Íbúðaverð.

Andrými Seðlabankans

Sú staða getur þó komið upp að Seðlabankanum verði nauðugur einn kostur að hækka vexti töluvert meira, til dæmis ef launaþróun verður í engu samhengi við 2,5% verðbólgumarkmið og framleiðni. Á síðustu misserum var vöxtum hér og annars staðar haldið of lágum of lengi sem er ein ástæða þeirrar miklu verðbólgu sem við glímum nú við. Ef við hins vegar vegum og metum ofangreint, getur það einnig gerst að Seðlabankinn lendi í þeirri stöðu að hafa reitt of hátt til höggs með skaðlegum afleiðingum fyrir hagkerfið. Í ljósi þess að peningastefnunefndin gerði vel og brást fyrr við verðbólgudraugnum en margir erlendir seðlabankar hefur hún ákveðið andrými til að vega stöðuna og meta á meðan aðrir keppast við að hækka vexti.

Til Seðlabankanum takist svo áfram að feta hinn gullna meðalveg í átt að verðstöðugleika og lægri vöxtum skiptir höfuðmáli að hinir armar hagstjórnarinnar, ríkisfjármálin og vinnumarkaðurinn, gangi í takt við aðgerðir Seðlabankans. Það er hins v egar efni í aðra grein.