Það er vitað frá aldaöðli að þorstinn eftir ríkidæmi er vísasta leiðin til þess að týna sjálfum sér. Algjör samstaða er um þetta meðal trúarbragða heimsins og helstu hugsuða mannkynssögunnar—allt frá Móse til Krists, Búddha, Múhameðs og Yoda. Ásælni er ein af höfuðsyndunum; það er synd að vera upptekinn af því að vilja komast yfir sífellt fleiri efnislega hluti. Það er illt að vera gráðugur.

Er græðgin góð?

Það er margt sem skilur að ólíka heimspeki og trúarbrögð heimsins, en viðvaranir við dýrkun á veraldlegum munaði og ríkidæmi eiga þau sem sagt sammerkt. Þessi sannleikur virðist þó þess eðlis að mennirnir þurfi sífellt að uppgötva hann upp á nýtt, því villuljósin sem benda í hina áttina eru býsna sterk. Á undanförnum árum og áratugum hafa nefnilega ýmsir nýir spámenn og spekingar sett fram kenningar í þveröfuga átt við hinar aldagömlu kennisetningar trúarbragða og heimspeki. Gordon Gekko sagði í kvikmyndinni Wall Street: „Greed is good“ og rökstuddi það með þeirri kenningu að græðgi væri forsenda allra framfara, því án hennar fengi hið nýja aldrei að ryðja hinu gamla úr vegi. Margir trúðu þessu.

Þegar betur er að gáð þá finnast örugglega engin dæmi um uppfinningamenn, listafólk, vísindamenn eða raunverulega frumkvöðla í viðskiptum sem hafa þakkað peningagræðgi fyrir árangur sinn. Engum dettur í hug að það sé græðgi sem rekur milljarðamæringa eins og Paul McCartney og Madonnu upp á svið eða að blind græðgi drífi áfram gott vísinda- og listafólk. Öll markverð framþróun er nefnilega knúin áfram af máttugri og göfugri hvötum.

Græðgi og spilling

Græðgi er hugtak sem á fyrst og fremst við um það þegar menn verða svo helteknir af efnislegum gæðum og stöðutáknum, að þeir stytta sér leið til þess að njóta uppskeru sem þeir hafa ekki sáð til heldur einhver annar. Gróðinn sjálfur er sem sagt ekki vondur þótt græðgin sé slæm. Það er ekki græðgi að verða ríkur, ef ríkidæmið er uppskera þess að hafa lagt eitthvað af mörkum sem aðrir þurfa á að halda eða kunna að meta.

Í samfélagi sem vill beina kröftum fólks í uppbyggilegan farveg er því mikilvægt að hagnaðarvonin leiði fólk frekar í áttir þar sem það berst fyrir því að skapa af eigin rammleik ný verðmæti frekar en að ná til sín verðmætum frá öðrum.

Í spilltum samfélögum eiga þeir erfitt uppdráttar sem vilja skapa verðmæti á heiðarlegan og uppbyggilegan hátt en þeir blómstra hins vegar sem svífast einskis við að sölsa undir sig auðlindir og verðmæti sem aðrir eiga eða skapa.

Ekkert land er alveg alsaklaust af spillingu og meira að segja er það þannig víða í Evrópu að ekki er hægt að stunda venjulega starfsemi án þess að greiða hin ýmsu „verndargjöld“ til glæpasamtaka. Heimurinn er nefnilega oftast ekki alveg svart-hvítur, heldur risastórt grátt svæði. Strangheiðarlegt, jafnt sem flókið eða óheiðarlegt fólk þarf að sætta sig við slíkan tilkostnað við að eiga í viðskiptum. En þetta er hættusvæði. Þeir sem freista þess að stunda viðskipti í slíkum samfélögum þurfa að hafa sterk bein til þess að láta ekki spillinguna og græðgina ná sömu tökum á sjálfum sér. Sjálfsréttlætingin nær nefnilega gjarnan yfirhöndinni þegar fyrirhafnarlítil gróðavon blasir við, og smám saman flyst fólk frá ljósgráa svæðinu yfir á það dökkgráa, uns það áttar sig á því að sífelldar málamiðlanir við samviskuna hafa leitt það inn á kolsvartar brautir.

Nægilega mörg kurl

Ekki eru nærri því öll kurl komin til grafar í málefnum Samherja í Namibíu, en nægilega mörg þó til þess að augljóst sé að þar hafi menn villst af leið. Frásögnin í Kveik var sannfærandi, vönduð og vel unnin. Af þættinum að dæma er stjórnkerfið í Namibíu grundvallað á græðgi og spillingu valdhafa, og Samherji tók fullan þátt í þeim leik sem þar var boðið upp á. Af því sem komið er fram um viðskipti Samherja í Namibíu þá er ástæða til þess að fyllast óhug, reiði og sorg yfir því að íslenskt félag hafi tekið þátt í að treysta stoðir spilltra afla þar í landi, þótt stærstu glæpirnir felist vitaskuld í því að rukka eða þiggja múturnar.

Allir eiga rétt á sinni málsvörn og margt á eflaust eftir að koma i ljós en nógu mikið virðist nú þegar óumdeilt til þess að fullyrða að margt í framkomu Samherja í Afríku var til skammar. Það hlýtur að vekja reiði hjá þeim sem vilja halda á lofti kostum frjálsra viðskipta því enginn pólitískur andstæðingur þeirra sjónarmiða á Íslandi hefði getað veitt þeim hugmyndum þyngra högg.