Þessa dagana hefur maður ekki orðið var við að margir eigendur fyrir-tækja í einkarekstri komi fram og segi: „Það er allt í lagi hjá okkur. Við eigum digran varasjóð og getum vel komist í gegnum þessar hremmingar. Kóróna smóróna. Við þurfum ekki aðstoð.“ Örugglega er eitthvað til af vel reknum fyrirtækjum, sem þurfa ekki að hafa of miklar áhyggjur af fullkomnu hruni í tekjum um tíma, eftir mikinn uppgang undan-farinna ára. Maður bara heyrir ekki mikið um þau. Flestir eru jú í hönk. En það er sama. Engin sjávar-útvegsfyrirtæki bera sig beinlínis vel, þótt vitað sé að mörg þeirra sitji á gríðarlegum auðæfum. Engin ferðaþjónustufyrirtæki anda rólega, ekki einu sinni þau sem rekið hafa peningamaskínur um árabil. Þau eru ekki að básúna góða stöðu sína.

Ekki áfellist ég einn eða neinn. Svona er þetta bara. Eitt það athyglisverðasta við tímana er það, að enn og aftur fáum við staðfestingu á því að þegar hörmungar steðja að, þá stígur hið opinbera inn. Það er krafa allra. Jafnvel kapítalískustu ríki veraldar — þar sem stærstu og moldríkustu fyrirtæki heims eiga lögheimili sitt — blása núna til opinberra inngripa af áður óþekktri stærðargráðu. Og stór inngrip eru ekki einsdæmi. Þessi gríðarlegu inngrip núna eru að eiga sér stað aðeins um áratug eftir að gripið var til risastórra opinberra aðgerða síðast.

Rökræða kláruð

Við þurfum sem sagt sterkt og vel rekið ríkisvald sem sér til þess að grunnkerfi þjóðfélagsins virki — skólar, spítalar, löggæsla — sama hvað gerist, og að fyrirtæki fari ekki á hausinn þegar áföll verða. Auðvitað geta menn látið gamminn geisa í rökræðuþáttum, en það breytir ekki því að vírusinn hefur í raun og veru leitt eitthvað langdregnasta debatt stjórnmálanna til lykta. Munur á hægri og vinstri er orðinn húmbúkk eitt. Eingöngu smámál eru eftir af þeim þreytta skotgrafahernaði, eins og um það hvort ríkið eigi að selja áfengi eða ekki. Um stóru línurnar þarf ekki lengur að deila: Dýrð sé þökk fyrir hið opinbera.

Sé maður ekki sósíalisti getur verið svolítið erfitt að horfast í augu við þennan veruleika. Ég vil þó ekki meina að þetta þýði endilega að allir fyrrum allaballar landsins geti núna spangólað af gleði í lopapeysunum sínum og troðið glaðhlakkalegir í pípu. Fullkomlega ástæðulaust væri til dæmis að rjúka núna til og þjóðnýta alla skapaða hluti í samfélaginu. Einkaframtakið mun áfram gegna lykilhlutverki. Frelsið verður áfram yndislegt. Frjáls sköpun, framfarir í tækni, ævintýralegar uppgötvanir. Allt þetta verður áfram fegurðin við einkaframtakið. Myndin sem er að teikna sig upp er mun fremur þessi: Kjarnahlutverkið er ríkisins. Samhæfingarhlutverkið er ríkisins. Áfallahjálpin er ríkisins.

Betri veröld

Hvað þýðir þessi niðurstaða? Ekki mun hörmungum ljúka. Hamfarahlýnun heldur áfram. Ég held að það blasi við að raunveruleikinn er að segja þjóðum heims, þar á meðal okkur, að hér eftir þurfum við að haga málum svona:

  1. Nostra við grunnstoðirnar. Setja fé í heilbrigðiskerfið, skólana, almannavarnir, þekkingaröflun, vísindi, tæknivæðingu. Allt þetta þarf að vera tipp topp.
  2. Ekki undir nokkrum kringumstæðum kjósa fábjána til forystu. Af dæmum Bolsonaro í Brasilíu og Trump í Bandaríkjunum er augljóst að það er of mikið í húfi til þess að fólk geti leyft sér að kjósa jólasveina til ábyrgðar. Nokkrar þumalputtareglur er hægt að hafa í hávegum en ein er þó best: Hafnar viðkomandi vísindum og þekkingu?
  3. Skikka fyrirtæki til samfélagslegrar ábyrgðar. Mörg sýna hana nú þegar, en þetta þarf að vera ófrávíkjanleg regla. Nú þarf spark í rass. Ekkert sukk og svínarí. Allir þurfa að borga skatt, því hann rennur jú í sjóðina sem redda málunum. Önnur þumalputtaregla: Eigi fólk milljarð, hefur það enga þörf fyrir annan. Auðæfin eiga að renna til samfélagsins í gegnum opinber gjöld og eftir öðrum frjálsum leiðum. Þessi hugsun er raunar kapítalismi í sinni tærustu mynd, hafi menn gleymt uppruna hans. Sagði ekki Andrew Carnegie að sá sem færi í gröfina ríkur dæi í smán? Auð á að nýta til framfara og bjargræðis en ekki í bull og vitleysu.

Við getum leyft okkur að vona að nýtt gildismat í kjölfar faraldurs fleyti okkur í átt að betri heimi. Mannkyn leitar nú gleðinnar í hinu smáa og til hvers annars. Það er eins og verið sé að segja okkur að hlutir verði að breytast. Hvað skiptir máli? Sandur af seðlum? Feit arðgreiðsla við ársuppgjör? Eða kannski frekar samfélagslegt öryggi, traustar stoðir, skynsemi og samhugur? Spáið í það: Stærsta arðgreiðslan sem fólki býðst eftir nokkrar vikur, eftir að hafa samviskusamlega gengið í gegnum þessar þrengingar lifandi, verður sú að mega faðmast. Það er ágætis grunnur að betri veröld.