Í grein í Fréttablaðinu 15-7-2022 benti ég á að í athugsemd í ársreikningi sjávarútvegsfyrirtækisins Vísis hf. árið 2013 er eftirfarandi tekið fram (athugasemd númer 18): „Samkvæmt efnahagsreikningi var eigið fé félagsins neikvætt um EUR 12,8 milljónir og tap ársins nam EUR 1,07 milljónum. ... Stjórnendur félagsins telja að rekstur félagsins standi undir skuldbindingum þess og það sé því rekstrarhæft.“ Endurskoðendur vísa sérstaklega til þessarar staðhæfingar í áritun sinni án athugasemda. Þar með gera þeir staðhæfinguna að sinni án þess að kafa ofan í hvað standi á bak við orðin: „Stjórnendur félagsins telja að rekstur félagsins standi undir skuldbindingum þess og sé því rekstrarhæft.“

Endurskoðandi félagsins hefur nú ritað þrjár greinar í Fréttablaðið án þess að upplýsa á hvaða grundvelli hann vísar athugasemdalaust í fullyrðingu stjórnendanna. Í einni greininni segist hann hafa skrifað hjá sér minnisblöð, kannski eru þau enn í skjalaskáp Deloitte. Í viðtali við vefmiðilinn visir.is 28. júlí sl. segist endurskoðandinn ekki bera ábyrgð á fullyrðingunni, hún sé stjórnarmannanna, ekki hans! Samt vísar hann sérstaklega til fullyrðingarinnar í áritun sinni!

Það teljast vart hleypidómar þótt einfaldur hagfræðiprófessor spyrji hvað sé að marka orð endurskoðanda sem í öðru orðinu rökstyður ákvarðanir sínar með tilvísun í athugasemd 18 og segist svo ekki hafa neina skoðun á fullyrðingum í athugasemd 18! Enn fremur má spyrja hvaða gagn sé eiginlega að endurskoðun sem felst í því, samkvæmt orðum endurskoðandans sjálfs, að vísa til óska og vilja stjórnarmanna fyrirtækis sem samkvæmt rekstrarreikningi er rekið með tapi og samkvæmt efnahagsreikningi er með neikvætt eigið fé. Það ætti ekki að vera nóg fyrir endurskoðandann í slíku tilviki að krota nokkur orð á gulan miða, stinga í umslag og loka inni í skjalaskáp í turni í Kópavogi. En það virðist orðið að hinni íslensku endurskoðunarvenju þegar kemur að sjávarútvegsfyrirtækjum!

Skáldskaparmál

Endurskoðandinn kveinkar sér mjög undan þeirri ábendingu minni að bókfært eigið fé útgerðarfyrirtækja sé lítt upplýsandi um virði fyrirtækjanna. Hann beitir ýmsum vörnum: Að alþjóðlegir eða innlendir staðlar banni honum að gera betur. Sú fullyrðing stenst ekki eins og ég hef þegar bent á í fyrri grein. Þá er gripið til klassískrar varnar: Aðrir gera sömu villu í sama eða meira mæli.

Endurskoðandinn bendir á að eigið fé Apple og fleiri tæknifyrirtækja sé stórlega vanmetið í talnaefni í ársreikningi fyrirtækjanna. Skoðum málið, en rifjum fyrst upp að í grein í Fréttablaðinu 21.7.2022 leggur endurskoðandinn þunga áherslu á gæði þess regluverks sem mótar ársreikningagerð og endurskoðun. Samt er það svo að í þessu regluverki eru þversagnir sem reynt er að leysa úr með mis-skilvirkum hætti. Ein reglan er sú að óheimilt er að eignfæra óefnislegar eignir sem verða til innan fyrirtækis, en hins vegar er heimilt að eignfæra slíkar eignir séu þær keyptar af utanaðkomandi aðila. Þetta verður t.d. til þess að verðmat á vörumerkinu Smirnoff er eignfært hjá eigandanum Diageo en Baileys er þar ekki að finna þó svo Baileys sé mun verðmætara vörumerki (https://brandfinance.com/insights/intangible-assets-a-manifesto).

Bann við eignfærslu óefnislegra eigna sem verða til innan vébanda fyrirtækis kann að ýta undir vanmat á verðmæti fyrirtækja á hlutabréfamarkaði og auðvelda herskáa yfirtöku gamalgróinna fyrirtækja, ef hinar „duldu“ eignir ýta undir vanmat á hlutabréfum fyrirtækisins (yfirtaka Kraft á Cadbury er nefnd sem dæmi). Reikningshaldsstaðlasmiðir gera sér grein fyrir þessum vanköntum, enda leyfilegt að ræða þá utan landsteina Íslands. Þess vegna eru reglur eins og þær sem settar eru í lögum nr. 102/2020 (og í kafla 2.1 í Leiðbeiningum reikningsskilaráðs um Upplýsingar í skýrslu stjórnar og framsetningu þeirra, 2022) þar sem stjórnendum fyrirtækja er uppálagt að gera grein fyrir atriðum sem ekki koma fram í talnaefni ársreiknings með öðrum og skýrum hætti. Þannig gerir t.d. Apple ítarlega grein fyrir framleiðsluvörum sínum, þjónustuframboði, rannsóknar- og þróunarstarfsemi, mannauði o.s.frv. í inngangi ársskýrslu sinnar. Þá er gerð grein fyrir þróun á verði á bréfum félagsins sem aftur gefur upplýstum greinanda færi á að meta umfang óeignfærðra eigna sem felast í félaginu. Með þeim hætti er reynt að draga úr óæskilegum áhrifum reglunnar um að óefnislegar eignir þróaðar „innanhúss“ á borð við notendaviðmót iPhone skuli ekki eignfært í ársreikningum. En ef reglan um að notendaviðmót iPhone skuli ekki eignfært hjá Apple er svona vitlaus af hverju lifir hún sínu lífi áfram, kann einhver að spyrja. Ástæðan er sáraeinföld. Það er erfitt, jafnvel ómögulegt, að finna markaðsverð á notendaviðmót iPhone eða vörumerki á borð við Coca-Cola. Eðli máls samkvæmt er bara eitt „eintak“ til af hverju þessara atriða, þó í mismunandi útfærslum kunni að vera.

Gjafagerningur eða hvað?

Víkjum þá að veiðiheimildum og íslensku reikningshaldi. Meðferð veiðiheimilda í bókhaldi hefur verið nokkuð sveiflukennd frá því kvótakerfinu var komið á. Endurskoðendur og fjármálastjórar sjávarútvegsfyrirtækja beittu reglunni um óefnislegar eignir, bókfærðu keyptan kvóta en ekki úthlutaðan kvóta. Fram til ársloka 1997 gátu sjávarútvegsfyrirtæki afskrifað keyptan kvóta og þannig lækkað skattgreiðslur sínar (https://www.mbl.is/greinasafn/grein/444651/, https://www.althingi.is/altext/115/s/0196.html). Eðlilega voru menn í nokkrum vanda í árdaga kvótakerfisins, hvernig fara skyldi með eignfærslu kvótans. Lagaákvæðin voru tímabundin, en það breyttist með setningu laga um fiskveiðar (38/1990) er þar voru engin tímamörk sett á gildistíma laganna. En eftir 1990 hefðu fjármálastjórar og endurskoðendur sjávarútvegsfyrirtækja átt að líta upp úr reikningum sínum og fara ofan í málið á prinsippgrundvelli. Í fyrsta lagi má spyrja hvort yfirhöfuð sé rétt að meðhöndla aflaheimildir með sama hætti í bókhaldi sjávarútvegsfyrirtækja og vörumerki eru meðhöndluð í reikningum framleiðenda neysluvarnings.

Eins og fyrr segir er enginn markaður til fyrir vörumerki Coca-Cola. Því er flókið að fá utanaðkomandi mat á verðmæti vörumerkisins sem sérfræðingar geta sammælst um. Þessi rök eiga ekki við um aflaheimildirnar. Þær ganga kaupum og sölum á opinberum eða hálfopinberum markaði og auðvelt er fyrir endurskoðendur og fjármálastjóra sjávarútvegsfyrirtækja að nálgast greinargóðar upplýsingar þar um. Það gilda því ekki sömu rök um meðferð veiðiheimilda og um notendaviðmót iPhone-síma í reikningum Vísis hf. annars vegar og Apple Inc. hins vegar.

Ef ekki er hægt að meðhöndla aflaheimildir með sama hætti og tæknipatent í ársskýrslu, hvað er þá til ráða? Það vill svo til að Alþjóðareikningsskilaráðið (International Accounting Standards Board) hefur gefið út leiðbeiningar í þessu efni: IAS 20 Accounting for Governmental Grants and Disclosure of Governmental Assistance. Grunntónninn er að færa skuli verðmæti fjárhagslegs stuðnings og annarra verðmætra réttinda sem fyrirtækin fá afhent frá hinu opinbera í bækur viðtakandans (aflaheimildir ætti samkvæmt þessu að tekjufæra við afhendingu og eignfæra í efnahagsreikningi). Sömuleiðis að færa skuli þessi verðmæti úr bókum fyrirtækisins afturkalli hið opinbera hin verðmætu réttindi.

Eftir þessu er ekki farið í tilfelli íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja! Það er freistandi að álykta sem svo að sjávarútvegsfyrirtækin hafi valið að horfa fram hjá leiðbeiningum Alþjóðareikningsskilaráðsins vegna þeirra skattalegu afleiðinga sem rétt meðferð úthlutunar aflaheimilda í ársreikningi hefði ella haft. Endurskoðendur fyrirtækjanna hafa síðan blessað þessa aðferðafræði stjórnenda fyrirtækjanna með áritun sinni, vissulega með góðri aðstoð Alþingis.

Sögulegur skáldskapur?

Í ársreikningi Vísis hf. fyrir 2020 kemur fram að verðmæti varanlegra aflaheimilda í árslok hafi numið 90,6 milljónum evra. Hvernig varð sú tala til? Hvað segir hún okkur? Talan varð til við það að Vísir hf. hefur bæði keypt og selt aflaheimildir. Þegar varanlegar aflaheimildir eru seldar lækkar þessi tala. Vegna þess að úthlutaðar aflaheimildir eru ekki tilgreindar á þessum lið gæti sú staða komið upp að varanlegar aflaheimildir væru neikvæð stærð í efnahagsreikningi sjávarútvegsfyrirtækis í fullum rekstri! Ekki mikil skynsemi í slíkri reikningsfærslu.

En aftur að Vísi hf. Hafi fyrirtækið keypt aflaheimildir fyrir árslok 1997 voru þær afskrifaðar um 9% á ári fram til áramóta 1997. En eftir þau áramót hefur slíkt ekki verið heimilað. Færslan Varanlegar aflaheimildir í ársreikningi samanstendur því af afskrifuðum og óafskrifuðum keyptum aflaheimildum, þ.e.a.s. þar eru epli lögð að jöfnu við appelsínur. Þetta er jafn absúrd og hitt að möguleiki sé á að verðmæti aflaheimilda sjávarútvegsfyrirtækis í fullum rekstri sé neikvætt.

Lokaorð

Í 1. gr. laganna um fiskveiðistjórnun (38/1990) er kveðið á um að nytjastofnar við Íslandsstrendur séu sameign íslensku þjóðarinnar. Illa hefur gengið að gefa þeirri yfirlýsingu praktískt innihald þrátt fyrir eindreginn þjóðarvilja. Einfaldasta aðgerðin til að gera umrædda lagagrein virka er innheimta afgjalds fyrir afnot sjávarútvegsfyrirtækjanna af auðlindinni. Upphæð slíks afgjalds ætti að vera umtalsvert hærri en núverandi veiðigjald. Upphæðina er hægt að ákvarða annað tveggja með hefðbundnum hætti eða með uppboði aflaheimilda eða með blöndu af þessu tvennu.

Sjávarútvegsfyrirtækin beita afli sínu og fjármunum til að koma í veg fyrir að lausnir af þessu tagi nái fram að ganga. Endurskoðandi Vísis hf. leggur sitt af mörkum í þeim leik, meðvitað eða ómeðvitað, með kæru sinni til siðanefndar Háskóla Íslands. Ég óttast ekki umfjöllun siðanefndar sjái hún ástæðu til þess að fjalla efnislega um kæru endurskoðandans. En á meðan við bíðum niðurstöðunnar í því máli ætla ég að biðja lesendur að taka annan snúning á Verbúðinni í spilara RÚV. Það er mun skemmtilegri umfjöllun um þessi mál en tuð mitt og útúrsnúningar endurskoðanda Vísis hf.

Kjarni máls: Verðmæti kvóta útgerðarfyrirtækja er vantalinn í ársskýrslum. Ástæðan kann að vera mistúlkun á alþjóðlegum reikningsskilareglum.