Sú lífsskoðun að maðurinn skuli ekki deyða önnur dýr sér til matar heyrist oftar en áður. Og þá óháð þeim aðferðum sem beitt er, hvort sem um er að ræða iðnvædda matvælaframleiðslu eða einstaklinga sem sækja sér sjálfir villibráð í íslenskri náttúru.

Hvort nýta beri dýrastofna er heimspekileg spurning sem ekki verður reynt að svara í þessari grein, en þess í stað verður leitast við að svara spurningunni um það hvernig skuli nýta dýrastofna, rjúpnastofninn nánar tiltekið. Algengt er að þessum spurningum sé blandað saman, sem ekki verður svarað nema umræðan sé aðskilin.

Til að finna leiðir til sjálfbærrar nýtingar dýrastofna er farið eftir vísindalegum rökum. Til að finna svör við siðferðilegum spurningum þurfum við aðra nálgun.

Engin fuglategund hefur verið rannsökuð og vöktuð eins mikið og rjúpan hér á landi, og það með dyggilegum stuðningi og þátttöku veiðimanna. Frá 1995 hafa veiðimenn lagt til tæpar 200 milljónir til rannsókna á henni. Þekking okkar á stofninum væri ekki svipur hjá sjón ef ekki hefði komið til þetta framlag veiðimanna.

Oftast hefur vel tekist til í veiðistjórnun á rjúpu, ef frá er talin alfriðun á rjúpu 2003-2004 og fækkun veiðidaga eftir það.

Já, fjöldi veiðidaga á rjúpu … smjörklípan sem er búin að afvegaleiða umræðuna í langan tíma, sú goðsögn er einfaldlega röng.

Ráðist var í miklar tilraunir með fjölda leyfilegra veiðidaga árið 2003. Fyrst með friðun 2003/2004 og svo með fækkun veiðidaga úr 69 í þrepum allt niður í 9 daga. Þessar tilraunir skiluðu eftirfarandi niðurstöðum.

Fjöldi veiðimanna er nokkuð jafn milli ára, um 4.000 Íslendingar stunda rjúpnaveiðar, fjöldi sem hefur lítið breyst frá upptöku veiðikortakerfisins 1995. Ef veiðitímabilinu er seinkað um 10-14 daga frá 15. október, samhliða sölubanni og vikan brotin upp til að koma í veg fyrir „útgerð“, þá lækkar heildarafli úr 25% í 10% af hauststofni. Þessi aðgerð er áhrifaríkasta aðgerðin til að draga úr fjölda veiddra fugla. Að fyrsta skilyrðinu uppfylltu, skiptir ekki máli hversu marga daga veiðimönnum leyfist að veiða, þeir munu upp til hópa einungis sækja tæplega 4 daga (að meðaltali). M.v. 10% heildarafla af hauststofni, þá er þáttur veiða 1,1-2,5% af heildarvetrarafföllum (sem í heildina eru 78-89%) og hefur aldrei haft áhrif á náttúrulegar sveiflur rjúpna­stofnsins. Svigrúmið til aukinna veiða hefur þó farið minnkandi út af minni nýliðun, en áður gat nýliðunin staðið undir 25% heildarafla af hauststofni. Veiðistjórnunarmarkmiðið er því að halda aflatölum innan 10-15% marka, þ.e. að veiðarnar hafi ekki áhrif á náttúrulegar sveiflur. Veiðarnar virðast mettast við 55.000-58.000 fugla. Leyfður fjöldi veiðidaga hefur engin áhrif á þann fjölda daga sem menn ganga til veiða og engin áhrif á meðalveiði pr. veiðimann. Til að hafa áhrif á sókn með takmörkun veiðidaga þyrfti að fara niður fyrir 4 daga.

Sveiflur rjúpnastofnsins eru náttúrulegt fyrirbæri og háðar umhverfisþáttum, áhugavert en ekkert óvenjulegt. Örvænting hreiðrar hins vegar um sig þegar niðursveiflan hefst og þar til botni er náð, áður en uppsveiflan hefst að nýju. Örvænting þessi er afleiðing þekkingarskorts, en góðu fréttirnar eru þær að þekking á rjúpnastofninum hér á landi og áhrifum veiða er bara nokkuð góð og því óþarfi að örvænta um afdrif stofnsins vegna veiða.

Ofangreindar niðurstöður mynda grunninn fyrir aðferðafræðina sem veiðistjórnun rjúpu er nú byggð á. Ráðuneyti, NÍ, UST, SKOTVÍS og Fuglavernd eru sammála um að þessi nálgun stuðli að sjálfbærum veiðum.

Það eru hins vegar aðrir þættir sem vert er að skoða og er lesendum bent á að kynna sér fjórar greinar (rjúpnapistla) um málefnið á www.skotvis.is og mynda sér skoðun á þessu mikilvæga málefni.

Rúpnahámörk áttu sér stað 1955, 1965, 1975, 1986, 1998, 2005, 2010, 2015, 2018. Hámörkin hafa farið lækkandi, þ.e. topparnir eru ekki eins háir og þau ár sem menn vilja gjarnan miða við (1955 og 1986). Meginstýribreyta fyrir sveiflum er afdrif ungfugls á 1. ári (80% hauststofns), sem umpólast reglulega (vegna heilsufarsþátta). Heildarvetrarafföll ungfugls umpólast reglulega úr 78% (uppsveifla) í 89% (niðursveifla). Meginstýribreyta fyrir hámörkum er viðkoma að sumri og fjöldi ára sem afdrif ungfugls er „á réttunni“. Viðkoma að sumri hefur fallið um 20%. Úr 8,2 ungum/hænu (aðdragandi hámarks 1986) í 6,6 unga/hænu (aðdragandi hámarks 2018).

Hauststofn 2018 taldi um 1.000.000 fugla, næstmesta stofnstærð frá 1986. Það sem hefur gerst á undanförnum tveimur áratugum er að 20% lakari viðkoma að sumri gerir út um vonir um að sjá hámörk í líkingu við 1986 (1,5 milljónir fugla), hvað þá 1955 (2 milljónir fugla).

Það athyglisverða við hámarkið 2018 er að í 11 ára aðdraganda hámarksins voru nánast samfelld skilyrði fyrir uppsveiflu (frá 2007) sem dugði samt ekki til að lyfta hámarkinu upp fyrir fyrri hámörk. Skýringin er lægri viðkoma sem hægir á öllu ferlinu. Lægri viðkoma þýðir einfaldlega að stofninn stendur undir lægri afföllum en áður, þ.e. að í stað þess að um­pólast (úr niðursveiflu í uppsveiflu og öfugt) við 86% afföll, þá á umpólun sér stað við 82% afföll m.v. núverandi nýliðun. Þetta þýðir að svigrúmið til sjálfbærrar nýtingar hefur minnkað sem þessu nemur.

Þessi vinna sem byggir á nærri 40 ára gagnasafni hefur varpað ljósi á samband rjúpnastofnsins og veiða og hafa veiðimenn haft frumkvæði að samstarfi sem leitast við að rannsaka og upplýsa um raunveruleg áhrif veiða.

Meginskilaboðin eru þessi: Meðan viðkoman var betri á árunum fyrir 2003, var óhætt að veiða 25% af stofninum áður en veiðar fóru að hafa áhrif á náttúrulegar sveiflur. Með lægri viðkomu hefur svigrúmið minnkað og því er ekki lengur í lagi að veiða 25% af stofninum. Með sölubanni til að stemma stigu við magnveiði, hefur tekist að ná hlutfallinu niður í 10%. Miðað við þessar aðstæður er engin hætta á að veiðar hafi áhrif á náttúrulegar sveiflur, sem er meginmarkmiðið.

Stofninn núna í haust er jafnstór stofninum 1998 en þá var ekkert sölubann og leyft var að veiða í 69 daga. Heildarveiðin var 159.188 rjúpur. Þær veiðar höfðu ENGIN áhrif á stofnsveiflu rjúpunnar.

Í ár eru leyfðar veiðar í 22 daga í nóvember og sölubann er á rjúpu, áætluð veiði um 50-60.000 fuglar, lagt er til að veiðar fari ekki uppfyrir 10%, eða 73.000- fugla.

Í lok október mun SKOTVÍS halda opinn rjúpnafund þar sem farið verður yfir talningargögn NÍ, veiðitölur UST og kynnt ferlið sem á sér stað áður en rjúpnaveiðar eru leyfðar. Við hvetjum alla til að mæta á fundinn, taka þátt í umræðunni og vera hluti af því ferli sem stuðlar að sjálfbærum rjúpnaveiðum til framtíðar.

Skotveiðimenn, ábyrgð okkar er mikil. Stundum ábyrgar og hóflegar rjúpnaveiðar í haust.