Fyrir fáum vikum var ung kona myrt af ókunnugum manni í London og líki hennar hent út í skóg þar sem það fannst nokkru síðar. Hún hafði verið á leiðinni heim til sín að kvöldlagi þegar maðurinn réðist að henni. Í kjölfarið var vakin athygli á því á samfélagsmiðlum og í fjölmiðlum að konur eru alltaf varar um sig þegar þær eru á gangi í borgum um kvöld og leiðbeiningum beint til karlmanna um hvernig þeir ættu að haga sér til að konum finnist þeim ekki vera ógnað af veru þeirra nálægt sér. Vonandi hafa sem flestir okkar séð þessar leiðbeiningar.

Það stakk í hjartastað að heyra að flestallar konur könnuðust við þá óttatilfinningu og varnarhegðun sem þær hafa þurft að tileinka sér í gegnum tíðina til að vernda sig frá áreitni eða árásum, hegðun eins og að stinga síða hárinu í hálsmálið á peysunni til að þykjast vera strákur, þykjast vera að tala í símann, skrifa niður bílnúmer leigubílsins sem þær eru að fara upp í og senda nánum vinum af ótta við að skila sér ekki heim. En það sem flestar konur könnuðust helst við var að senda hver annarri skilaboðin „sendu mér skilaboð þegar þú ert komin heim“. Þetta er eitthvað sem við karlmenn höfum ekki þurft að búa við.

Við Íslendingar erum stolt af því að hafa verið í meira en áratug á toppi Global Gender Gap Index listans sem World Economic Forum gefur út. Það þýðir að ýmislegt hefur áunnist í jafnréttisbaráttunni hér á landi og er í betra horfi en víða annars staðar. Hins vegar er staðreyndin sú að ofbeldi gegn konum á sér stað í ríkum mæli hér á landi. Þetta hefur verið kallað „norræna þversögnin“. Að í hinum jafnréttissinnuðu samfélögum Norðurlanda, sé ofbeldi gegn konum jafn útbreitt og raun ber vitni og réttarkerfið jafn illa í stakk búið til að taka á því.

Og ofbeldið er sjaldnast eins og það sem lýst er hér í upphafi, að kona sé myrt af ókunnugum manni, þó að það atvik hafi hrundið af stað bylgju vitundarvakningar um ofbeldi gagnvart konum almennt. Í langflestum tilvikum fer ofbeldið fram innan veggja heimilisins og í skjóli náins sambands karls og konu. Samkvæmt lögreglunni á höfuð­borgarsvæðinu komu tvö heimilisofbeldismál að jafnaði upp á dag árið 2019 – og það eru bara þau sem skráð eru af lögreglu. Ljóst er líka að heimilisofbeldi hefur aukist marktækt á meðan á COVID-faraldrinum hefur staðið, hér á landi sem annars staðar. Í langflestum tilvikum eru gerendur karlar og brotaþolar konur.

Heimilisofbeldi er vissulega ólöglegt hér á landi, en ljóst er af rannsóknum að fá mál af því tagi hljóta meðferð innan réttarkerfisins. Einnig er víst að margar konur skirrast við að standa í því, stundum áralanga, ferli sem réttarkerfið setur þær í til að ná fram dómi yfir ofbeldismanninum, því mörgum þeirra kann að finnast að það sé einfaldlega framlenging á ofbeldinu og eins kann hið nána samband við brotamanninn að flækja málin.

En þarna kemur að hlutverki okkar karla, því það er ofbeldismenningin sjálf sem við þurfum að uppræta innan frá. Svo ég tali út frá eigin reynsluheimi, sem ég held að hafi ekki verið stórkostlegt frávik frá reynsluheimi annarra stráka af minni kynslóð, þá ólumst við flestir upp við þá hugmynd að yfirburðir í líkamlegum átökum væru jákvæðir eiginleikar. Að vera „sterkur“. Alla bernsku mína lifði ég með vitneskjunni um yfirvofandi líkamleg átök við aðra stráka og ófá voru slagsmálin á skólalóðinni þar sem hengingartaki var beitt þar til sá sem varð undir „gafst upp“, svona rétt áður en hann missti meðvitund. Þetta var bara hluti af því að alast upp sem strákur. Þetta voru kennslustundir í hinni eitruðu karlmennsku.

Mikið starf hefur verið unnið í skólum landsins til að vinna gegn einelti og öðrum birtingarmyndum ofbeldis undanfarin ár og slagsmálin sem ég upplifði sem barn eru vonandi fátíðari nú en þau voru þá. Það er vel ef svo er, en betur má ef duga skal. Eitt sem hefur sannarlega ekki breyst er ofbeldisdýrkunin sem er úti um allt. Í kvikmyndum, sjónvarpsþáttum, tölvuleikjum, samfélagsmiðlum og jafnvel íþróttum. Við sem samfélag gerum því miður of lítið af því að koma þeim skilaboðum á framfæri að líkamlegt ofbeldi er aldrei í lagi.

Það verkefni að útrýma ofbeldi er risavaxið og krefst mikilla menningarlegra umskipta. En það er nauðsynlegt. Beiting ofbeldis í nánum samböndum er nátengt hugmynd feðraveldisins um yfirburði og yfirráð karlsins og þrífst í skjóli líkamlegra og oft á tíðum efnahagslegra yfirburða hans. Sumir karlmenn gera sér jafnvel ekki grein fyrir að þeir séu að beita ofbeldi í sínu nána sambandi, því líkamlegt ofbeldi á sér jafnan aðdraganda kúgunar, hótana, gaslýsingar og misréttis. Það brýst kannski aldrei út í barsmíðum, en er ofbeldi engu að síður.

Við karlmenn þurfum að eiga í markvissu samtali um birtingarmyndir ofbeldis gagnvart konum. Við þurfum líka að tileinka okkur hegðun þar sem við stígum ekki yfir óþægindamörk kvenna, því þegar það er gert er það hótun um beitingu ofbeldis. En mikilvægast er auðvitað að beita aldrei ofbeldi. Það er hinn sanni styrkur.

Höfundur hefur starfað að jafnréttismálum, meðal annars á vettvangi NATO í Afganistan og skipar 4. sæti á lista Samfylkingarinnar í Reykjavík norður.