Ef kapítalisminn hefði samvisku þá hefði hann sitthvað á henni. Hann hefur til að mynda séð okkur fyrir botnlausum aðgangi að sjónvarpsefni um innihaldsrýrt líf eiginkvenna auðmanna í ýmsum borgum og úthverfum Bandaríkjanna en finnur ekki út úr því að síminn manns tengist við rétt bluetooth tæki. Þetta hefur leitt til þess að helmingur allra símtala nú til dags fer í einhvers konar gól um það hvort fólk heyri í viðmælandanum. „Heyrirðu núna? Já ok. Sorrí, var að setjast inn í bíl. En núna? Halló? Í hvaða tæki á ég að tala? Ertu þarna ennþá?“

En þetta eru auðvitað smáatriði. Kapítalistar hafa vitaskuld framið margfalt stærri glæpi en að sjá almenningi ekki fyrir nægilega snurðulausum samskiptum við jaðartæki. Dæmin eru fjölmörg um heim allan þar sem græðgi og skammsýni hafa leitt fjármagnseigendur og fyrirtæki út í alls konar vafasama og jafnvel glæpsamlega hegðun. Samt er líklegt að kapítalisminn standist sama próf og lýðræðið — að vera versta efnahagskerfið sem fundið hefur verið upp fyrir utan öll hin.

Afl fjármagnsins

Hugtakið kapítalismi þýðir ef til vill ekki það sama í hugum allra. Ein leið til þess að skilgreina kapítalisma er að það sé kerfi þar sem fjármagn hefur afgerandi áhrif á það hvaða verkefni eru framkvæmd í samfélaginu og hver ekki. Peningar eru afl þeirra hluta sem gera skal í kapítalísku samfélagi — og í þeirri setningu felst líka ágæt áminning um hvað peningar eru ekki. Þeir hafa einungis gildi fyrir þær sakir að hægt er að nota þá til þess að láta hluti gerast, en eru að öðru leyti eins og hver önnur mælieining. Rétt eins og það er hitinn sem yljar okkur á sumardögum, en ekki hitastigið — þá eru það vörurnar, þjónustan og upplifanirnar sem fyrir hann fást sem hafa gildi en ekki sjálfur peningurinn.

Það er þess vegna í raun máttur peninganna, en ekki aurinn sjálfur, sem gerir það að verkum að miklir fjármunir geta gert menn að öpum. Mikil völd eru vandmeðfarin, hvernig svo sem þau völd eru fengin. Þeir sem hafa mikil völd af því þeir hafa eignast mikla fjármuni geta reynst skeinuhættir samfélagi sínu og það er mikilvægt að umgjörð laga og reglna sé með þeim hætti að slíkum einstaklingum og fyrirtækjum sé markaður eðlilegur rammi.

Vald ríkisins

Það eru aðrar leiðir en fjármagn til að ákveða hvernig forgangsraða eigi verkefnum í samfélaginu. Stundum á vel við að notast við lýðræðið eða einhvers konar pólitískan vilja. Í því leynast þó líka hættur. Því fyrir þá sem hafa miklar áhyggjur af misnotkun valda er því ekki endilega nærtækast að hafa áhyggjur af misnotkun ríka fólksins á áhrifum sínum — þótt sannarlega sé tilefni til þess að hafa varann á gagnvart því. Miklu meiri hætta stafar nefnilega af misbeitingu ríkisvaldsins sjálfs gagnvart borgurunum. Ríkisvald hefur einkaleyfi til að beita löglega ofbeldi til þess að ná sínu fram.

Þess vegna eru stærstu og mikilvægustu skrefin í mannréttindaþróun síðustu alda að veita einstaklingum og einkaaðilum sjálfstæð og algjör réttindi gagnvart hinu yfirþyrmandi ríkisvaldi. Kóngafólk og landshöfðingjar fyrri tíma gátu farið fram gagnvart almenningi þannig að þeir þyrftu aldrei að hafa áhyggjur af því að standa reikningsskil gjörða sinna. Sá sem stóð eftir niðurlægður, rændur og laminn eftir fantaskap embættismanna á fyrri öldum gat lítið annað gert en að bíta á jaxlinn. Því miður er staðan enn þannig víða um heim.

Varnarleysi gagnvart yfirvaldi

Anga af svona hegðun má reglulega sjá í framferði lögreglunnar í Bandaríkjunum. Fjölmörg dæmi eru um að lögreglan komist upp með jafnvel mjög augljós ofbeldisbrot gagnvart varnarlausum almenningi. Þar í landi var lögregluþjónn nýverið dæmdur fyrir morð, en um niðurstöðu réttarhaldanna var mikill efi þótt öll heimsbyggðin hafi séð upptökur af fantabrögðunum sem leiddu til dauða George Floyd, mannsins sem verið var að handtaka. Því er haldið fram að ef ekki hefði verið fyrir þessa upptöku, sem unglingur tók á símann sinn, sé nánast óhugsandi að lögregluþjónninn hefði fengið dóm fyrir valdbeitinguna. Það er áhugavert að í Bandaríkjunum er ekki aðeins til staðar umræða um valdbeitingu lögreglunnar, heldur eru einnig háværar raddir á hinum enda rófsins sem telja að löggæslan þar sé vængstýfð vegna ótæpilegra möguleika almennra borgara til kvartana og lögsókna yfir framferði lögregluþjóna.

Og þótt fréttir af lögregluofbeldi í Bandaríkjunum séu algengar þá er hinn sorglegi sannleikur að mjög víða í heiminum tíðkast að laganna verðir misbeita aðstöðu og valdi og víða geta almennir borgarar ekkert annað gert en að bíta á jaxlinn.

Allt vald spillir

Vandinn við valdamikla kapítalista er ekki að þeir séu kapítalistar heldur að þeir séu valdamiklir. Hið sama má segja um valdamikla embættismenn — hættan felst ekki í því að þeir séu embættismenn, heldur í því að þeir geti orðið of valdamiklir.

Réttarríkið og mannréttindi eru vörn venjulegs fólks fyrir þeim sem fara með mikil völd eða geta beitt valdi og ofbeldi. Þetta eru þær stoðir sem allt frelsi, jafnrétti og bræðralag meðal manna byggist á. Vangaveltur um að gera embættismenn ábyrgðarlausa gagnvart lögum — þannig að ekki sé hægt að leita réttar síns gagnvart þeim ef þeir misbeita valdi sínu — er mjög slæm. Hún er í raun jafnslæm, eða verri, heldur en hugmyndir (sem enginn hefur) um að auðmenn geti raunverulega keypt sig fram hjá réttarríkinu.

Þegar kemur að því að bera saman tjónið sem valdagírugir kapítalistar geta valdið innan ramma réttarríkis við skaðann sem handhafar ríkisvaldsins geta gert ef þeir eru staðsettir fyrir ofan lögin, þá er himinn og haf þar á milli.

Ríkisvald utan réttarríkisins mun ætíð enda í martröð, sama hversu vel það kann að vera meint í upphafi.