Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur ákveðið að 17. september verði alþjóðadagur öryggis sjúklinga. Með því vill stofnunin vekja athygli á umfangi þess mikla verkefnis sem öryggi sjúklinga er ásamt því að hvetja til opinnar og yfirvegaðrar umræðu. Mikilvægt er að nota daginn til hvatningar um að gera betur.

Öryggi sjúklinga

Með öryggi sjúklinga er átt við að sjúklingar hljóti ekki skaða af þeirri þjónustu og meðferð sem ætlað er að bæta heilsu þeirra og lífsgæði. Það er ekki eins auðvelt og ætla mætti því heilbrigðisþjónusta er flókin og hefur flækjustig vaxið hraðar en geta mannsins til að aðlagast þeim breytingum sem fylgja. Talið er að allt að 10% sjúklinga á sjúkrahúsum verði fyrir einhvers konar atviki en með atviki er átt við að eitthvað megi betur fara við greiningu, meðferð eða umönnun sjúklings, hvort sem það veldur honum miska eður ei. Alvarleg atvik eru sem betur fer lítill hluti atvika en þó voru 65 alvarleg atvik tilkynnt til Embættis landlæknis á liðnu ári.

Rannsóknir sýna að orsakir atvika eru í flestum tilfellum ágallar í skipulagi en ekki sök þeirra heilbrigðisstarfsmanna sem vinna verkin. Dæmi eru ófullnægjandi mönnun miðað við umfang og eðli verkefna, t.d. of fáir á vakt eða reynslulítið fólk í framlínu, samskipta- og skráningarvandamál þannig að mikilvægar upplýsingar komast ekki til skila, atriði tengd skjólstæðingum eins og t.d. tungumálaörðugleikar, ófullnægjandi tækjabúnaður og skortur á nauðsynlegum leiðbeiningum, svo dæmi séu tekin.

Lyfjameðferð án skaða

Í ár er sjónum beint sérstaklega að öryggi við lyfjameðferð og átaksverkefni Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar Lyfjameðferð án skaða (Medication without Harm). Tilgangur þess er að bæta öryggi við lyfjameðferð og er markmið fyrsta áfanga þess að fækka atvikum sem hægt er að fyrirbyggja, um helming. Þrír megin þættir þessa öryggisverkefnis eru, í fyrsta lagi aukin aðgát við yfirfærslu lyfjameðferðar þegar sjúklingur flyst frá einum stað til annars, t.d. milli deilda, stofnana eða þjónustustiga. Í öðru lagi er

áhersla á svokölluð há-áhættulyf en þau geta valdið sjúklingi alvarlegum miska ef notuð á rangan hátt. Þar er um að ræða sýklalyf, sölt eins og kalíum, insúlín, sterk verkjalyf eins og ópíóíða, slævandi lyf, krabbameinslyf og segavarnalyf. Þriðji þátturinn er svo fjöllyfjameðferð en sýna ber sérstakra aðgát ef sjúklingur þarf að taka mörg lyf samtímis, t.d. vegna margvíslegs samspils lyfjanna.

Lyfjatengd atvik eru því miður algeng og meðal algengustu atvika í heilbrigðisþjónustu á heimsvísu. Skýringar á því eru annars vegar víðtæk notkun lyfja og hins vegar sú að ferli lyfjameðferðar er afar flókið og felur í sér margvíslegar áhættur ef ekki er rétt staðið að varðveislu, ávísun, blöndun, skráningu, gjöf eða eftirliti, svo dæmi séu nefnd. Afleiðingar lyfjatengdra atvika geta verið skaðlegar og jafnvel banvænar. Hérlendis voru 11.474 atvik í heilbrigðisþjónustu skráð á landinu öllu árið 2021. Algengustu skráðu atvikin voru byltur, en lyfjatengd atvik næstalgengust, 1.573 talsins eða um 14%. Reyndar er líklegt að meðferð með svefnlyfjum og slævandi lyfjum eigi þátt í byltum, einkum hjá öldruðum eins og rætt verður á málþingi Landspítala á Degi byltuvarna þann 22. september nk. Almennt er talið að atvik í heilbrigðisþjónustu séu vanskráð.

Ábyrgð allra

Það er til mikils að vinna að auka öryggi lyfjameðferðar því talið er að hægt sé að fyrirbyggja meiri hluta lyfjatengdra atvika. Verkefnið Lyfjameðferð án skaða er unnið hérlendis af fjölda aðila og stofnana en að frumkvæði Landspítala og er það hér með þakkað. Fjölmörg verkefni eru í gangi t.d. á Landspítala, Sjúkrahúsinu á Akureyri, innan heilsugæslunnar og hjá Embætti landlæknis. Meðal annars er unnið að því að styrkja og vanda verkferla við umsýslu lyfja, að efla aðkomu klínískra lyfjafræðinga ásamt því að gera rafrænar upplýsingar betri. Heilbrigðisstarfsfólk er hér með hvatt til að kynna sér átaksverkefnið og taka þátt í að efla öryggi lyfjameðferðar, sjá landspitali.is/lyfanskada. Málþing á vegum Landspítala verður haldið þann 27. október og er áherslan á þverfaglegt samstarf við að ná fram markmiðunum þremur, þ.e. varðandi yfirfærslu lyfjameðferðar, há-áhættulyf og fjöllyfjameðferð.

Það hefur sýnt sig að mikilvægt er að virkja sjúklinga þegar öryggi í heilbrigðisþjónustu er annars vegar. Sjúklingar og allir sem taka inn lyf þurfa að vera á varðbergi og umgangast lyf af virðingu. Mikilvægt er eins og alltaf að gefa heilbrigðisstarfsfólki góðar upplýsingar um heilsufar, lyfjaofnæmi og lyf sem verið er að taka inn. Fólk þarf að þekkja lyfin sín, bæði virkni þeirra og útlit og láta vita ef það kannast ekki við þau lyf sem því eru borin eða ef einhverjar áhyggjur vakna. Brýnt er að fylgja leiðbeiningum um lyfjatöku og fá upplýsingar um hvernig lyfin virka, hugsanlegar aukaverkanir, hversu lengi á að taka þau og fleira. Sérstaklega er mikilvægt að fara yfir lyfjabreytingar og lyfjameðferð við útskrift af sjúkrahúsi. Röng lyfjameðferð getur nefnilega haft alvarlegar afleiðingar fyrir heilsuna eins og áður sagði.

Að lokum vil ég hvetja heilbrigðisstarfsmenn og landsmenn alla til að taka þátt í þeirri vegferð að draga úr miska af völdum lyfja. Munum að öryggi sjúklinga og öryggi lyfjameðferðar er sameiginleg ábyrgð okkar allra.