Auðvitað á maður alltaf að vera tillitssamur og tala vel um og vel til fólks. Kannski á sá sem maður hittir slæman dag og má ekki við leiðindum. Maður á að hugsa sig tvisvar um áður en maður er snúðugur við einhvern af því dagurinn í dag gæti einmitt verið sérstakur fyrir þann sem maður hittir—hver veit, kannski á hann afmæli í dag. Ekki myndi maður vilja skemma það bara af því maður sjálfur er pirraður.

Og auðvitað vill maður ekki að neinum líði illa. Og sérstaklega vill maður ekki sjálfur verða þess valdandi að koma einhverjum úr jafnvægi. Samt er maður alltaf að lenda í því að segja eitthvað, skrifa eitthvað eða gera eitthvað klaufalegt sem getur valdið fólki hugarangri og það er algjörlega án þess að maður meini eitthvað ljótt með því. Og jú, þótt ég segi að auðvitað vilji maður ekki að neinum líði illa þá getur það nú samt komið fyrir mann að vilja segja eitthvað leiðinlegt—að maður brjóti viljandi af sér. En það er reyndar oftast af því að maður er sjálfur reiður eða pirraður eða finnst eins og manni sé ógnað á einhvern hátt.

Óteljandi gryfjurnar

En í grunninn þá vill maður auðvitað helst að öllum líði bara sem best. Reyndar tel ég mig ekki þekkja neinn sem sækist beinlínis eftir því að valda öðrum vanlíðan, þótt það sé vissulega líka rétt að ég þekki heldur engan sem hefur aldrei slysast til að vera særandi og meiðandi í garð annarra. Og það þarf ekki einu sinni að vera þannig að maður freistist í eigin vanlíðan til að lemja frá sér. Meira að segja hið orðvarasta, dagfarsprúðasta og velviljaðasta fólk getur orðið þess valdandi að einhverjum öðrum líði illa. Kannski þarf bara að segja brandara sem einhverjum þykir ósmekklegur, minnast á ósamstæða sokka, tala kannski óvarlega um einhvern sem maður „vissi ekki að væri frændi þinn“ og svo mætti lengi telja. Þær eru óteljandi gryfjurnar sem hægt er að falla í annað hvort alveg óviljandi eða af því maður sýnir ekki nægilega gætni.

Og þetta snýst ekki bara um „gerandann“. Stundum er maður sjálfur þannig stilltur að góðlátlegt grín kemur manni úr jafnvægi. En aðra daga er sama hvaða svívirðingagusur ganga yfir mann. Ekkert dugir til þess að raska ró manns.

Þannig að orð eða gjörð sem gæti fengið að fljóta athugasemdalaust til sjávar einn daginn, gæti sett alla tilveru manns sjálfs eða einhvers annars úr skorðum hinn daginn. Þetta er allt svo misjafnt—og á hverjum degi sannast oft vísidómsorðin úr Einræðum Starkaðar, að þel geti snúist við atorð eitt og að aðgát skuli höfð í nærveru sálar.

Að særa og særast

Og þegar manni sárnar eitthvað sem sagt er við mann þá horfir maður oftast fyrst á það útfrá sjálfum sér. Það er mjög eðlilegt. Maður stendur auðvitað alltaf næst sjálfum sér. Ef einhver segir eitthvað ömurlegt við mig eða um mig þá finnst mér ég eiga skilið að fá samúð; en það merkilega er að þegar ég gerist sjálfur sekur um að móðga eða særa einhvern annan þá líður mér oftast eins og það sé ég sem eigi skilið að fá samúð ekki síður en sá sem varð fyrir barðinu á mér. Ég veit það nefnilega inni í sjálfum mér að oftast meinti ég ekkert illt með því og gerði það alveg óvart—og þess vegna eigi ég skilið að vera fyrirgefið. Eða—ef ég meinti raunverulega illt með því sem ég sagði eða gerði—þá finnst mér eins og fólk mætti mjög gjarnan sýna því skilning að slíkt er alls ekki í samræmi við það sem ég gjarnan hefði viljað, og að mér líði reyndar oftast nægilega illa yfir frumhlaupi mínu að líklega sé það ég sjálfur sem standi verr eftir. Svona getur maður verið sjálfhverfur.

Tíska tíðarandans

Kannski er það þess vegna sem ég átt erfitt með að temja mér þá tísku tíðarandans að móðgast einna helst fyrir hönd annarra. Þar með er ekki sagt að ég geti ekki reiðst yfir órétti sem aðrir eru beittir; því það get ég sannarlega og finnst mikilvægt að sem flestir geri. En að móðgast mjög heiftarlega yfir yfirsjónum, móðgunum og því sem kallast ör-áreitni (micro-aggression) á ég erfiðara með. Raunar finnst mér að það sé einmitt gagnlegt hlutverk þeirra sem standa utan við vettvang móðgana og móðgunargirni að horfa með örlítilli fjarlægð á atburðarásina og taka ekki þátt í að espa upp einhvern óskapnað úr smámálum.

Þó er það orðið býsna algengt að fremur smávægilegur fótaskortur á tungu eða penna geti leitt til þess að jafnvel hið grandvarasta fólk fái yfir sig yfirgnæfandi hneykslunaröldu og sé jafnvel bannfært. Fjölmiðlar taka nú til dags nánast allir þátt í slíkum galdrabrennum með einum eða öðrum hætti. Víða um heim eru dæmi um að fólk missi æru sína og lífsviðurværi út af kæruleysislegu tali eða stundarbilun í dómgreindinni. Allajafna finnst mér slík málalok ekki vera sérlega sanngjörn og enn síður gagnleg.

Merkilegt lögreglumál

Þrátt fyrir jarðskjálfta, farsóttir og veðurofsa mætti ætla að það merkilegasta sem gerst hafi á Íslandi í vikunni tengist merkjum sem lögregluþjónn hafði á búningi sínum fyrir þremur árum. Ekkert hefur komið fram sem bendir til annars en að sú með merkin sé hin ágætasti vörður laganna. Hún var reyndar svo óheppin að verða fyrir linsu ljósmyndara við störf sín fyrir þremur árum og lenda í myndabanka dagblaðs. Við nánari athugun hefur komið í ljós að þessi lögregluþjónn bar merki sem mörgum þykja býsna ósmekkleg og myndu klárlega vekja óhug ef rökstuddur grunur væri um að hún væri ekki vönd að sinni virðingu í starfi.

En hjá flestum sem taka þátt snýst stormurinn ekki á nokkurn hátt um störf hennar eða störf íslensku lögreglunnar. Þar má vafalaust mjög margt bæta—en heilt yfir þá virðist hæpið að ætla að ástæða sé til þess að skrímslavæða íslensku lögregluna, jafnvel þótt víða í Ameríku sé mikið um fauta í löggubúningum.

Komm-on

Er ekki miklu líklegri sú skýring á öllu þessu veseni að um vangá og hugsunarleysi hafi verið að ræða heldur en nokkuð annað? Það þarf enginn að kalla neinn rasista og enginn ætti að þurfi að bera af sér sakir um að vera rasisti. Með einfaldri ábendingu um að þessi merki geti túlkast sem meiðandi þá hefði verið hægt að segja bara „sorrí, takk fyrir ábendinguna, ég tek þetta niður“ og allir hefðu getað haldið áfram reynslunni ríkari. Og kommon, þingmaðurinn sem fer fremst í flokki hinna hneyksluðu á ekki að þurfa að svara áskorunum um afsögn.

Þarf virkilega að fara í þessar skotgrafir út af máli þar sem eðlilegast hefði verið að reyna tala saman í rólegheitum og segja svo: „Höfum við ekki um svo margt mikilvægara að hugsa? Og erum við þá ekki bara góð?“