Viljandi eða óviljandi er manni frá barnsbeini innrætt að stríðsátök eigi sér stað milli þjóða, kynþátta eða trúarhópa. Grikkir berjast við Persa, Danir við Svía, Bretar við Frakka, Þjóðverjar við Rússa, Japanir við Kínverja, Evrópumenn við Asíu- og Afríkubúa, kristnir við múslima, hvítir við gula, kaffibrúna og svarta.

Ekkert af þessu stórtæka ofbeldi er þó sjálfsprottið meðal almennings. Vissulega gætir iðulega nokkurrar samheldni meðal þeirra sem eiga sameiginlegt málfar og menningu en hún brýst sárasjaldan út í mannvígum nema helst ef hagsmunir rekast óþyrmilega á. En það getur ekki síður átt sér stað meðal þeirra sem hafa sömu tungu, trú og litarhátt.

Það er ævinlega fámenn yfirstétt sem hefur komið stríðsátökum af stað. Hún lætur þegar grannt er skoðað jafnan stjórnast af ásókn í land, auðlindir og völd þótt menningar- eða trúarlegar ástæður séu oft hafðar á yfirborði. Til þess hefur hún sér til fulltingis snillinga á sviði innrætingar til að fá almenning til fylgis. En það er einn afdrifaríkasti veikleiki hins venjulega manns hvað hann er hrekklaus og ginnkeyptur fyrir málafylgju.

Slík átök byrjuðu smátt fyrir þúsundum ára. Í frjósömum árdölum tókst fólki smám saman að framleiða meiri matvæli en það þurfti til daglegs viðurværis. Meðal þess spruttu upp klókir og gráðugir menn sem með ýmsum aðferðum gerðu sig að andlegum leiðtogum og í krafti þess með tímanum að veraldlegum foringjum sem hirtu umfram framleiðslu fjöldans. Enginn þeirra var þó þekktur að manngæsku.

Þessir foringjar komu sér upp hirð og her til að tryggja völd sín, reistu sér hallir og hof og töldu lýðnum trú um að toppfígúran hefði þegið stöðu sína frá æðri máttarvöldum sem öllum bæri að hlýða. Þegar svo valdaklíkur í nágrannalöndum tóku að keppa um sömu náttúruauðlindir, var kvatt til herútboðs, einatt í nafni trúar, þjóðernis eða ættjarðarástar. Og lýðurinn kunni ekki annað en hlýða. Í sögukennslu er svo látið heita að þetta sé gert í nafni þjóðar og forkólfar yfirgangsins eins og Alexander mikli, Sesar eða Napóleon kallaðir mikilmenni.

Það er reyndar algeng annarskonar glapsýn að kenna slíkum foringjum einum um sókn í auðlindir annarra landa. En að baki þeim standa jafnan voldug hagræn öfl sem oftast reyna þó að láta lítið á sér bera en finna sér tunguliprar eða ofvirkar málpípur sem henta hagsmunum þeirra. Slíkir menn eru oftar valdafíklar en gróðapungar. Hitler og Göbbels hefðu aldrei náð að trylla þýsku þjóðina, ef þýsk risafyrirtæki, sem frá lokum fyrri heimsstyrjaldar hafði verið bannað að framleiða hergögn, hefðu ekki fjármagnað áróðursvél þeirra. Þau skópu sér með því ómældan hagnað af þeirri gífurlegu hervæðingu sem nasistar hrintu af stað. Skattgreiðendur blæddu. Sömu fyrirtæki voru furðu fljót að rétta úr kútnum eftir stríðslok með innspýtingu bandarískra fyrirtækja. Pútín er lítið annað en handbendi nýríkra rússneskra auðjöfra sem ágirnast meðal annars auðlindir Úkraínu. Vopnaframleiðendur meðal þeirra tapa ekki þótt rússneski herinn tapi á vígstöðvunum.

Að breyttu breytanda gildir sama munstrið í stórum dráttum enn í dag. Það eru ekki þjóðir sem keppa um auðlindir jarðar, en í stað aðalsmanna fyrri alda er komin yfirstétt fjármálajöfra sem hagnast meðal annars á offramleiðslu og endurnýjun óþarfra hergagna. Til að réttlæta hana þarf að magna upp stríðsótta og helst tímabundin átök. Þetta eru allt annarskonar öfl en þeir heiðarlegu dugnaðarmenn í hverju landi sem eiga frumkvæði að því að byggja upp þarflega atvinnuvegi en halda sig frá fjármálabraski. En í krafti hins frjálsa fjármagns ráða braskararnir oftast ferðinni.

Þessi sama valdstétt á nefnilega hlut í flestum áhrifamestu fjölmiðlum og fréttastofum heimsins sem stýra meginstraumi fréttaþjónustu og móta með því viðhorf hins talhlýðna þögla meirihluta. Af sjálfu leiðir að hún ræður hvarvetna miklu um úrslit kosninga á hverjum stað. Fjölmargir þingmenn í hverju landi eru því beint eða óbeint handbendi hennar hvað sem flokkar þeirra hafa heitið í upphafi. Í útþenslu valdanna tala þessir fjölmiðlar nútímans einkum um gildi (values) sem þurfi að varðveita fremur en trú og menningu eins og fyrr á tíð.

Valdstéttin getur vissulega verið misharðhent eftir því hvar á hægri-vinstri ásnum merkimiðinn liggur. En sé völdum stéttarinnar í alvöru ógnað svífst hún að jafnaði einskis til að viðhalda og efla stöðu sína. Mörg okkar í menningarmillistéttinni um heim allan skiljum þetta samhengi hlutanna. Samt hjálpum við stórlöxunum til, ýmist með afskiptaleysi eða meðvirkni. Enda óttumst við – og ekki að ástæðulausu – að óvíst sé að lýðurinn mundi gera eins vel við okkur og yfirstétt samtímans gerir þrátt fyrir allt, til að hafa okkur góð.