Frammistaða íslenskra nemenda í lesskilningi samkvæmt niðurstöðum PISA hefur ekki breyst marktækt frá síðustu könnun PISA árið 2015 en þó hefur nemendum sem ekki ná grunnhæfniviðmiðum lesskilnings fjölgað hlutfallslega. Þriðji hver drengur og fimmta hver stúlka mælast ekki vera með grunnhæfni í lesskilningi. Áleitin spurning er hvort læsisstefna stjórnvalda, ríkis og sveitarfélaga og metnaðarfullar áætlanir séu byggðar á réttum forsendum og áherslum. Hvað er verið að gera rangt?

Lesfimi/hraði

Lestrarferlið er byggt á mörgum samverkandi þáttum þ.m.t. tungumálinu. Vitað er að ef börn sem byrjuð eru að lesa, þjálfa ekki lestur reglulega er hætta á að þau tapi lestrartækni. Kanna þarf með reglubundnum hætti hvort árangur sé ekki ávallt að batna. Slíkar mælingar þurfa ekki að vera miðstýrðar. Markmiðið er að börn verði læs og skilji, til að hafa gagn og gaman af lestri.

Nú leggur Mennta­mála­stofn­un (MMS) mikla áherslu á leshraða (lesfimi) og mælingar á honum. Frá því í september 2017 hefur Mennta­mála­stofn­un (MMS) mælt með að skólar mæli leshraða hjá börnum í 1. til 10. bekk. Rökin eru þau að nemendur með góðan leshraða hafi yfirleitt góðan lesskilning. En þetta er kannski ekki alveg svo einfalt því árangur á hraðlestrarprófi segir ekkert til um lesskilning einstaklings. Niðurstöður sýna aðeins hversu hratt lesandinn getur bunað út orðum. Leshraði er til lítils ef barn skilur ekki efnið sem það les. Barnið sem ekki skilur efnið er verr sett en barn sem les hægt en hefur ágætan lesskilning. Hjá stofnuninni (MMS) var einnig byrjað að vinna lesskilningspróf en þeirri vinnu var víst aldrei lokið.

Lesskilningur

Lesskilningur byggir á samspili fjölda ólíkra vitsmunaþátta og er samtengdur tungumálinu. En það gefur augaleið að til að skilja lesefni þarf að geta lesið það. Fyrst er því að ná tökum á umskráningu. Umskráning er færni til að breyta bókstöfum orða í viðeigandi málhljóð og tengja þau saman til að mynda orð. Án umskráningar verður enginn lestur. Ekki ber öllum saman um hvenær nákvæmlega í lestrarferlinu sé best að leggja áherslu á lesskilning. Einhverjir tala um að lesskilningur sé lokatakmark þess sem les sem er afar sérkennilegt. Lesskilningur er auðvitað ekkert lokatakmark heldur má segja að lesskilningur hefjist um leið og barnið fæðist enda byggir hann á tungumálinu.

Eins mikið og búið er að rannsaka lestur finnast ekki margar rannsóknir á undirstöðuþáttum lesskilnings og hvaða þættir vega þar þyngst. Á meðan hvatt er til að skólar mæli leshraða er e.t.v. ekki eins mikil áhersla á samræmdar mælingar á orðaforða, stafsetningu og lestur á sjónrænum orðaforða. Í það minnsta er ekki verið að semja lesskilningspróf um þessar mundir að vitað sé. Því má spyrja hvort áherslan sé meira á að mæla lesfimi á kostnað áherslu og mælinga á lesskilningi. Það er einfaldlega ekki hægt að gera ráð fyrir að lesskilningur „bara komi“ hjá börnum þegar þau ná auknum hraða.

Hraðlestrarpróf valda sumum börnum kvíða og álagi

Menntamálastofnun hefur sett ákveðin lesfimiviðmið sem sýna fjölda rétt les­inna orða á mín­útu. Ung­ling­ur sem hef­ur lokið 10. bekk hef­ur farið í gegn­um 30 mæl­ing­ar á les­hraða á 10 ára skóla­göngu. Spyrja má hvaða áhrif slík­ar end­ur­tekn­ar mæl­ing­ar hafi á lestraráhuga. Enda þótt lesefnisviðmiðin séu e.t.v. almennt ekki ósanngjörn eru þau of há fyrir mjög mörg börn. Í hópi barna er lestrarfærni þeirra mismikil. Sum börn ná einfaldlega ekki miklum hraða í lestri og ná ekki hraðaviðmiðunum Menntamálastofnunar. Vandamál með lestur geta átt rætur að rekja til ótal þátta þ.m.t. undirliggjandi leshömlunar eða annarra frávika.

Öll börn fara í skoðun á heilsugæslu um fjögurra ára aldur þar sem fyrir þau eru lagðir þroskamatslistar. Þá kemur í ljós hvaða börn eru líkleg til að eiga í vanda með lestur og lesskilning. Strax og börnin hefja skólagöngu er því hægt að hefja einstaklingsmiðaða íhlutun/þjónustu þar sem þess er þörf. Hraðlestrarsamanburður getur almennt séð verið vafasamur, ekki einungis fyrir börn sem standa höllum fæti heldur einnig þá sem ná viðmiðum. Börn sem standa höllum fæti fá sífellt þau skilaboð að frammistaðan sé ekki nægilega góð jafnvel þótt hún batni. Að sama skapi getur verið að börn sem standa vel að vígi upplifi að þar sem þau séu búin að ná markmiðum þurfi þau ekki að bæta sig frekar.

Eggið eða hænan

Hægt er að vera sammála um að til að læra að lesa þarf þjálfun og til að lestur gagnist þarf skilning. Reynsla mín af þessum málum er að það verður að byrja að þjálfa lesskilning um leið og umskráningartækni er náð án tillits til hraða eða lestrarlags. Því fyrr sem barnið skilur lesefnið því meiri áhuga hefur það á lestri og mun lesa meira sem eykur enn frekar hraða og skilning. Barn finnur síðan þann hraða sem passar fyrir það. Þegar barn byrjar að læra að lesa þarf að hefja tengingu við skilning. Lesi barnið orðið sól þá þarf að spyrja: Hvaða orð varstu að lesa og hvað merkir það? Og svona gengur þetta koll af kolli. Barn hljóðar sig í gegnum orð og setningar og athygli þess er strax beint að inntaki textans.

Hvað skiptir máli þegar upp er staðið?

Hvað þarf að gera til að auka lesskilning íslenskra barna? Svarið er að leggja meiri áherslu á lesskilning og að Menntamálastofnun vinni lesskilningspróf. Þessi mál væru ekki í umræðunni nema vegna þess að íslensk börn eru að koma ítrekað illa út úr PISA. Þetta er óásættanlegt ekki síst vegna þess að á Íslandi getum við státað okkur af stórkostlegu kennaraliði auk þess sem við eigum gagnreynt kennsluefni eins og Leið til læsis með tilheyrandi skimunarprófum. Það gæti hins vegar verið vöntun á enn frekara kennsluefni með mismunandi erfiðleikastig. En ráðandi öfl eru einfaldlega ekki á réttri leið. Auðvitað má velta fyrir sér hvort hlustað sé á rétta fólkið?