Óhætt er að fullyrða að óveðrið sem gekk yfir landið í desember síðastliðnum hafi svo um munar afhjúpað veikleika raforkuflutningskerfisins. Landsnet hefur bent á þessa veikleika árum saman og bera áætlanir fyrirtækisins um uppbyggingu flutningskerfisins þess vitni. Áætlanir um uppbyggingu eru birtar í kerfisáætlun Landsnets sem er uppfærð árlega og samþykkt af Orkustofnun að undangengnu víðtæku umsagnarferli.

Ný kynslóð byggðalínu er lykilatriði

Í kerfisáætlun má m.a. finna langtímaáætlun um nýja kynslóð byggða­línu. Hún verður byggð úr stálmöstrum, sambærileg þeim sem byggð voru á NA-landi, sem síður brotna þrátt fyrir ísingu og mun hafa flutningsgetu sem fullnægir þörfum landsins næstu áratugina.

Þegar verkefninu verður lokið verða virkjanakjarnar í mismunandi landshlutum samtengdir með fullnægjandi tengingum og þannig minnka líkur á að einstök svæði verði rekin í svokölluðum eyjarekstri og þar með í hættu á að verða fyrir straumleysi við truflun. Einnig mun ný kynslóð byggðalínu gefa nýjum framleiðsluaðilum víða á landinu færi á að tengjast kerfinu og auka þannig skilvirkni og afhendingaröryggi enn frekar.

En hvað með landshlutakerfin?

En uppbygging meginflutningskerfis dugir ekki ein og sér til að tryggja afhendingaröryggi. Samkvæmt stefnu stjórnvalda eiga allir afhendingarstaðir í landshlutakerfum að vera komnir með tvöfalt öryggi eigi síðar en árið 2040 (N-1).

Eins og staðan er í dag eru þó nokkrir afhendingarstaðir í flutningskerfinu þar sem ekki er um að ræða tvöfalt öryggi, m.a. á Norðurlandi, en einnig á Austurlandi, Vestfjörðum og á Snæfellsnesi. Kerfisáætlun Landsnets hefur m.a. tekið mið af þessari stefnu og í framkvæmdaáætlun má finna áætlun um tvítengingar hluta af þessum afhendingarstöðum. Má þar nefna Sauðárkrók, Neskaupstað og Húsavík, en aðrir staðir eru einnig á langtímaáætlun s.s. Dalvík, Fáskrúðsfjörður og sunnanverðir Vestfirðir.

Aðrir afhendingarstaðir eru til skoðunar og hafa verkefni ekki verið skilgreind ennþá en benda má á að greiningar og áætlanir eru í stöðugri endurskoðun og taka ávallt mið af stöðu kerfisins og stefnum og straumum hverju sinni.

Annað sem á stóran þátt í bættu afhendingaröryggi er hvernig uppbyggingu og endurnýjun er háttað. Það er stefna Landsnets að öll ný og endurnýjuð tengivirki séu yfirbyggð og hefur verið unnið eftir þessari stefnu undanfarin ár. Yfirbyggð tengivirki eru ekki útsett fyrir veðurfarslegum þáttum og minnka líkurnar á að skapist ástand eins og í Hrútatungu í desember síðastliðnum, þar sem selta á tengivirkinu olli víðtækum og langvarandi rafmagnstruflunum.

Hvað varðar uppbyggingu og eða endurnýjun flutningslína í landshlutakerfunum, þá hefur Landsnet eingöngu lagt 66 kV flutningslínur sem jarðstrengi sem gerir það að verkum að þær eru ekki útsettar fyrir veðri eins og loftlínur. Kostnaður við lagningu jarðstrengja á 66 kV spennu er á pari við loftlínur og lagning 66 kV jarðstrengja er víðast hvar tæknilega möguleg. Þó eru svæði þar sem skammhlaupsafl er það lágt að ekki er unnt að leggja allar nýjar 66 kV línur í jörðu og er bygging loftlína því óhjákvæmileg á þeim svæðum.

En það er ljóst að uppbygging og endurnýjun kerfisins mun taka tíma. Ekki er hægt að byggja upp allt kerfið samtímis og því þarf að forgangsraða verkefnum eins vel og hægt er, m.a. til að halda flutningskostnaði innan eðlilegra marka, en Landsnet er á tekjumörkum sem þýðir að allur kostnaður við rekstur og uppbyggingu kerfisins lendir á notendum. Til að tryggja afhendingaröryggi til skamms tíma eru varaaflstöðvar því nauðsynlegar. Landsnet hefur unnið að undirbúningi að kaupum á færanlegum varaaflstöðvum.

Samtals er að ræða 12 MW af afli í nokkrum stöðvum, sem verða í færanlegum gámaeiningum. Ætlunin er að koma þeim fyrir á stöðum sem eru útsettir fyrir truflunum, s.s. Dalvík, Snæfellsnesi og á Vestfjörðum en auðvelt verður að flytja þær á milli staða ef þurfa þykir. Reiknað er með að fyrsti hluti varaaflstöðvanna komi til landsins á fyrri hluta ársins og verði þá tilbúnar til notkunar.

Það er því ljóst að ef áætlanir Landsnets um uppbyggingu flutningskerfisins ganga eftir eins og þær eru kynntar í kerfisáætlun, munu líkurnar á ástandi eins og skapaðist í desember 2019 verða mun minni en eru í dag.