Fyrir skömmu vakti færsla á Instagram-síðu umhverfisverndarsinnans Gretu Thunberg um að hún hygðist skrá nafn sitt sem vörumerki athygli víða um heim og var um hana fjallað á öllum betri fréttamiðlum bæði hér á landi og erlendis. Greta gaf þá skýringu á þessari ráðstöfun að með henni vildi hún tryggja að aðrir gætu ekki notað nafn hennar í hagnaðarskyni án hennar samþykkis. Áhyggjur Gretu að því leyti eru ekki úr lausu lofti gripnar en umsóknir um skráningu vörumerkja sem vísuðu til nafns hennar voru meðal annars lagðar fram í Þýskalandi á síðasta ári af aðila sem ekki tengist henni á nokkurn hátt.

Af þeirri umræðu sem fylgdi í kjölfarið á færslu Gretu má ráða að þessi ráðstöfun hafi komið mörgum í opna skjöldu og ýmsir talið að hún væri fyrsti einstaklingurinn sem leitaðist við að vernda nafn sitt með þessum hætti. Það er hins vegar ekki svo og alþekkt erlendis að kunnir einstaklingar skrái nöfn sín sem vörumerki ýmist til að tryggja að aðrir geti ekki nýtt þau í hagnaðarskyni eða einfaldlega af því að þeir hafa hug á að nýta þau sjálfir til markaðssetningar á vöru eða þjónustu. Þannig eru vörumerkin Donald Trump, Messi, Beyoncé, Michael Jordan, Lebron James, Arnold Schwarzenegger, Taylor Swift, Rihanna, Justin Bieber, Bruce Springsteen, Katy Perry, Nigella Lawson, Kim Kardashian, Kylie Jenner, Jamie Oliver og svo mætti lengi áfram telja, skráð víðs vegar í heiminum fyrir margvíslegar vörur og þjónustu. Einna stórtækust að þessu leyti eru hjónin Victoria og David Beckham en þau hafa ekki látið nægja að skrá nöfn sín sem vörumerki í ótal útfærslum heldur eru nöfn barnanna þeirra fjögurra einnig skráð sem slík. Til gamans má geta þess að nafn Harper litlu Beckham er skráð sem vörumerki fyrir fjölbreyttar vörur sem spanna allt frá barnafötum og leikföngum að hreinsiefnum og hrukkukremum sem og margvíslegri þjónustu eins og tónsmíðum og skipulagningu íþróttakappleikja. Vörumerkjum af þessum toga hefur fjölgað verulega með tilkomu samfélagsmiðla enda hafa þeir aukið sýnileika þegar þekktra einstaklinga auk þess sem þeir hafa skotið áður óþekktum einstaklingum upp á stjörnuhimininn.

Í ljósi þeirrar athygli sem færsla Gretu vakti er forvitnilegt að skoða hvaða reglur gilda um skráningu mannanafna sem vörumerkja hér á landi. Í því sambandi skal þess fyrst getið að í vörumerkjalögum er beinlínis gert ráð fyrir því að mannanöfn geti verið vörumerki. Það hefur enda lengi tíðkast að vörumerki fyrirtækja skírskoti til nafna stofnenda þeirra og má í því sambandi nefna vörumerki á borð við Össur, Jóa Fel, Steinar Waage, Ellingsen og Siggi’s. Þá er að sama skapi vel þekkt að fyrirtæki velji mannanöfn af handahófi og noti sem vörumerki svo sem vörumerkin Ísey, Eva, Linda, Harpa og Arna auk þess sem nokkuð er um að vörumerki vísi til nafna sögufrægra persóna eins og vörumerkin Egils, Freyja, Jarlinn, Snorri og Skalli.

Enn sem komið er hafa þó íslenskir stjórnmálaleiðtogar, tónlistarfólk, íþróttafólk, sjónvarpskokkar, samfélagsmiðlastjörnur og aðrir þjóðþekktir einstaklingar ekki séð ástæðu til að stökkva á vörumerkjavagninn með erlendum starfssystkinum í neinum mæli. Lausleg leit í vörumerkjaskrá Hugverkastofu leiddi til dæmis í ljós að nöfn á borð við Guðni, Katrín, Bjarni, Björgvin, Ragnhildur, Baltasar, Sólrún, Gylfi og Rúrik hafa ekki verið skráð sem vörumerki. Hins vegar er nafnið Gunnar Nelson skráð fyrir vörur og þjónustu á borð við næringarefni, fatnað og íþrótta- og menningarstarfsemi og listamannsnafnið Herra Hnetusmjör fyrir fjölbreyttar vörur og þjónustu allt frá búnaði og tækjum til ljósmyndunar og kvikmyndatöku að tvíbökum, tyggigúmmíi og skemmtistarfsemi. Þá var nafnið Bubbi Morthens um tíma skráð sem vörumerki fyrir skemmti- og menningarstarfsemi.

Íslenskir stjórnmálaleiðtogar, tónlistarfólk, íþróttafólk, sjónvarpskokkar, samfélagsmiðlastjörnur og aðrir þjóðþekktir einstaklingar hafa ekki séð ástæðu til að stökkva á vörumerkjavagninn með erlendum starfssystkinum í neinum mæli

Þó svo að mannanöfn geti verið prýðileg vörumerki er bæði skráning þeirra og vernd háð ákveðnum takmörkunum samkvæmt vörumerkjalögum. Þannig er til að mynda ekki hægt að skrá vörumerki ef í því felst eitthvað sem gefur tilefni til að ætla að átt sé við heiti annars manns, nema um löngu látinn mann sé að ræða eins og það er orðað í lögunum. Þessi áskilnaður veitir þekktum einstaklingum ákveðna vernd gegn því að aðrir freisti þess að fénýta frægð þeirra með því að skrá nöfn þeirra sem vörumerki, að því gefnu að um augljósa skírskotun sé að ræða og einstaklingurinn svo þekktur að þeir sem koma að mati á skráningarhæfi vörumerkja viti hver hann er. Þá er verndin takmörkuð að því leyti að eigandi vörumerkis getur ekki bannað öðrum að nota nafn sitt í atvinnustarfsemi að því tilskildu að notkunin sé í samræmi við góða viðskiptahætti. Þannig gæti til dæmis aðili sem væri svo ljónheppinn að eiga vörumerkið Jónas skráð fyrir tilteknar vörur eða þjónustu almennt ekki bannað einhverjum sem raunverulega heitir Jónas að nota nafn sitt í atvinnustarfsemi á sama sviði. Þá getur sú bagalega staða komið upp að vörumerki hafi verið byggt upp í kringum nafn stofnanda fyrirtækis sem síðar missir það úr höndunum eins og fjölmörg dæmi úr tískugeiranum bera vott um. Viðkomandi þarf þá að sæta því að síðari eigendur fyrirtækisins noti nafn hans áfram sem vörumerki og hugsanlega undirgangast skuldbindingu um að hann muni ekki gera það sjálfur til að vörumerkið haldi verðmæti sínu.

Loks gildir það sama um mannanöfn og önnur orð og orðasambönd, það er að því meira sérkennandi sem þau eru þeim mun betur eru þau til þess fallin að þjóna sem vörumerki. Þannig er í meginatriðum auðveldara að byggja upp sterkt vörumerki sem samanstendur af sérkennandi orðum en almennum orðum auk þess sem slík vörumerki njóta jafnan ríkari verndar. Má því ætla að sjaldgæf mannanöfn séu betur til þess fallin að þjóna sem vörumerki en algeng mannanöfn. Á tímum þar sem miðlar verða sífellt fjölbreyttari og slagkraftur þeirra meiri sprettur hver stjarnan á fætur annarri fram á sjónarsviðið. Samhliða hefur færst í vöxt að óprúttnir aðilar freisti þess að nýta frægð annarra í hagnaðarskyni eigi þeir þess kost líkt og Greta Thunberg fékk að reyna á eigin skinni. Þessi þróun verður þó vonandi ekki til þess að foreldrar hér á landi feti í fótspor Beckham-hjónanna og velji börnum sínum nöfn með það fyrir augum að þau séu vel til þess fallin að þjóna sem vörumerki enda hætt við að gömul og góð nöfn eins og Jón og Guðrún hverfi hreinlega af sjónarsviðinu verði það raunin.

Höfundur er lögmaður á LEX.