Þegar Franklin D. Roosevelt sór embættiseið sem forseti Bandaríkjanna í janúar 1933 mælti hann hin frægu orð að það eina sem við hefðum að óttast væri hræðslan sjálf. Ástand heimsins var þá með þeim hætti að það var sannarlega fjölmargt sem full ástæða var til þess að hafa áhyggjur af, jafnvel óttast. Það gæti því hafa virkað fremur einfeldningslegt og jafnvel kæruleysislegt að segja við bandarísku þjóðina, sem var stödd mitt í djúpri kreppu, að hið eina sem þyrfti að óttast væri ekki „raunverulegar“ ógnir heldur hugarástand. En Roosevelt var ekki svo mikil Pollýanna að halda að hann gæti með orðkynngi töfrað á brott aðsteðjandi hættu. Skilaboðin voru miklu dýpri en það—og snéru annars vegar að því að óttinn eigi ekki erindi við stýrið þegar vá ber að garði; en einnig að ekki sé hægt að afskrifa óttann sem eitthvað óáþreifanlegt tilfinningalegt vandamál. Þetta sagði hann: „Leyfið mér fyrst af öllu að halda fram þeirri bjargföstu trú minni að hið eina sem við höfum að óttast er...óttinn sjálfur—óáþreifanlegur, órökréttur og óréttlætanlegur ótti sem lamar alla viðleitni til þess að snúa undanhaldi í framrás.“

Yfirvegun, hræðsla og reiði

Undanfarið hefur stemmningin gagnvart sóttvarnaráðstöfunum vegna COVID-19 byrjað að þróast með varhugaverðum hætti hér á landi. Þó er örugglega rétt að samstaðan sé það sem síst megi glatast í því langhlaupi sem fram undan er. Það er nefnilega örugglega betra að nánast allir séu tilbúnir að hlíta hóflegum aðgerðum til langframa heldur en ef einungis hluti samfélagsins fer eftir mjög íþyngjandi leiðbeiningum.

Flestir sýna yfirvegað æðruleysi, hlusta með þolinmæði á leiðbeiningar og fyrirmæli. Eru ekki með vesen. Kannski ekki endilega alltaf sammála, en kunna ágætlega að gagnrýna án þess að grafa undan samstöðu.

En annar hópur er mjög hræddur. Stöðugur (og oft óvandaður) veirufréttaflutningur hefur ekki hjálpað þeim sem eru skelfdir að finna sálarró. Því miður spila fjölmiðlar víða um heim á þennan vaxandi ótta, því smellum á vefsíðurnar fjölgar eftir því sem fólki líður verr. Taugaspenna um nýjar tölur, nýjar fréttir, ný minnisblöð og ný eftirköst duga langt til þess að æra þá sem eru óstöðugir vegna ástandsins. Þeir sem eru mjög hræddir við glíma við erfiðar tilfinningar sem geta orðið skaðlegar ef þær eru ríkjandi til langframa. Það er vond tilfinning að vera hræddur og vita ekki hvernig maður geti brugðist við ógn sem maður telur að steðji að sér. Fólk sem glímir við mikinn ótta á því mjög erfitt með að horfast í augu við að við þurfum örugglega að „lifa með veirunni“ í umtalsverðan tíma.

Þriðji hópurinn eru einstaklingar sem finna til vaxandi reiði yfir að gripið sé til mjög harkalegra aðgerða til þess að stemma stigu við smitsjúkdómi sem er ekki eins hættulegur og óttast var í fyrstu. Þeir sem eru mjög reiðir yfir sóttvarnaráðstöfunum glíma líka við vanlíðan og vonleysi; þótt það sé á öðrum forsendum. Þessi hópur á erfitt með að horfast í augu við að við þurfum að búa við að veiruvarnir hafi einhver áhrif á líf okkar um langa hríð.

Með hugrekki að vopni

Hræðsla og reiði eru gagnlegar og skiljanlegar tilfinningar við ákveðnar aðstæður. En þær eru líka þrúgandi og skaðlegar til langs tíma. Móteitrið gegn báðum þessum tilfinningum er vel þekkt—og það er það sem Roosevelt ýjaði að í ræðunni frægu. Mótefnið heitir hugrekki, og það hjálpar mönnum að horfast af vaxandi yfirvegun í augu við erfið verkefni og koma í veg fyrir að þau heltaki tilveruna.

Fyrir íslenskt samfélag væri mikil blessun ef yfirvegað hugrekki, en ekki ótti eða reiði, ræður för næstu misseri þegar taka þarf vandasamar ákvarðanir um jafnvægi frelsis og öryggis. Með hugrekki horfumst við í augu við aðsteðjandi hættu, flýjum ekki af hólmi, förum ekki á taugum en gerumst ekki heldur sek um kæruleysi eða fífldirfsku. Með hugrekki getum við talað við þá sem sjá hlutina í öðru ljósi, nálgast hvert annað af nærgætni og virðingu—og með hugrekki getum við skipst á skoðunum án þess að gera hvert öðru upp heimsku eða illar hvatir. Það þarf hugrekki til þess að standa á sínum skoðunum og til þess að skipta um skoðun. Og hugrekki hjálpar okkur bæði að lifa lífinu og mæta dauðanum; og hvorugt verður algjörlega umflúið, lífið eða dauðinn.

Þegar öllu er á botninn hvolft þá er eitt sem er algjörlega öruggt í þessari baráttu milli mannsins og veirunnar: Veiran er dæmd til bíða ósigur. Sameiginlegt verkefni okkar er að tryggja þann sigur með sem minnstum tilkostnaði. Til þess þarf hugrekki.