Heimurinn er að breytast. Orðræða, samtöl og skoðanir er varða ofbeldi eru að gangast undir endurnýjun. Sögulegt uppgjör virðist vera að eiga sér stað. Flestir taka breytingunum fagnandi en á sama tíma virðist þetta skekkja eða ógna heimsmynd þeirra sem óttast upplausn, uppgjör eða opinberun. Álíka endurnýjun hefur oft átt sér stað í mannkynssögunni og byltingar hafa aldrei hafist hljóðlega. Kynbundið ofbeldi er þó eitthvað sem virðist ganga brösulega að uppræta og þá sérstaklega orðræðan og viðbrögð við kynferðislegu ofbeldi gagnvart konum.

Kynferðisofbeldi hefur fjölmörg birtingarform. Þegar talað er um kynferðisofbeldi er m.a. átt við: Nauðgun, kynferðisofbeldi gagnvart börnum, klám, vændi, stafrænt kynferðislegt ofbeldi, kynferðislega áreitni og kynferðislegar þvinganir. Konur og börn eru lang oftast þolendur og gerendurnir eru í yfirgnæfandi meirihluta karlar. Fullyrðing þessi er byggð á tölfræðilegum upplýsingum úr rannsóknum og gagnreyndri þekkingu en ekki geðþóttaskoðunum önugra kvenna. Vettvangur þessarar siðlausu og refsiverðu hegðunnar er víða að finna. Þetta getur gerst milli ókunnugra en mun algengara er að þetta eigi sér stað milli vina og kunningja, milli samstarfsfélaga, milli fjölskyldumeðlima og í nánum samböndum, þ.e. ástarsamböndum og innviði hjónabands.

Ofbeldi gegn konum á heimsvísu er faraldur. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin (WHO) áætlar að tíðni ofbeldis gegn konum sé gríðarleg. WHO safnaði gögnum um tíðni ofbeldis á árunum 2000-2018 frá 161 mismunandi landi og svæðum. Greining þessara gagna sýndi að hægt væri að álykta að ein af hverjum þremur konum hafi upplifað ofbeldi og ofbeldi í nánu sambandi þar sem beitt var annaðhvort líkamlegu og/eða kynferðislegu ofbeldi.

Gerðar hafa verið nokkrar faraldsfræðilegar rannsóknir á ofbeldi í nánum samböndum hér á landi og eru niðurstöður þeirra allar í samræmi við aðrar alþjóðlegar rannsóknir. Í einni slíkri rannsókn kemur fram að 33.3 % þeirra kvenna sem leituðu til slysa- og bráðamóttöku LHS á tíma gagnasöfnunnar hafi verið beittar ofbeldi í nánu sambandi og 21.9 % þeirra sem leituðu á Miðstöð Mæðraverndar. Aðrar rannsóknir áætla að 0,5% til 2,0% íslenskra kvenna séu á hverju ári beittar ofbeldi í nánu sambandi. Þetta eru sláandi og óásættanlegar tölur.

Í rannsókn Dr. Brynju Örlygsdóttur og Erlu Kolbrúnar Svavarsdóttur frá 2007 kom fram að tæpur fjórðungur kvenna hérlendis hafi verið beittur líkamlegu, andlegu eða kynferðislegu ofbeldi af hálfu maka. Enn fremur leiddi rannsóknin í ljós að skýr tengsl eru á milli ofbeldisins og heilsufarsvanda kvennanna. Þolendur ofbeldisins voru m.a að glíma við þunglyndi, aukin gigtareinkenni, skaðlega streitu, kvíða og lágt sjálfsálit. Einnig kom í ljós fylgni á milli ofbeldisins og áhættuhegðunar þolenda í formi drykkju, lyfjamisnotkunar og vímuefnsneyslu. Það má því telja víst að ofbeldi í nánum samböndum sé algengt hér á landi og hafi margvísleg og skaðleg áhrif á líf og heilsu þolenda.

Rannsóknir byggjast m.a. á tölfræði sem túlka staðreyndir hvers tíma. Faraldsfræðingar fást við rannsóknir á orsökum, útbreiðslu og afleiðingum sjúkdóma og annarra áhrifaþátta á heilsufar samfélagshópa. Kynferðisofbeldi er einn áhrifaþátta á heilsufar samfélagshópa og mögulegar heilsufarsafleiðingar fyrir þolendur eru alvarlegar. Algengar afleiðingar af kynferðisofbeldi eru m.a áfallastreituröskun, kvíði, þunglyndi, átröskun, einangrun, erfiðleikar í samskiptum, erfiðleikar með svefn og einbeitingu, erfiðleikar í kynlífi og oft ögrandi kynferðisleg hegðun. Þá er algengt að þolendur glími við lélega sjálfsmynd í kjölfarið af kynferðisofbeldi, hafi líkamlega verki, stundi sjálfsskaða og upplifi sjálfsvígshugsanir. Tilfinningar eins og ótti, reiði, skömm og sektarkennd geta ásótt þolendur í miklum mæli og skert lífsgæði þeirra stórkostlega.

Kynferðislofbeldi í nánum samböndum (Intimate Partner Sexual Violence/ IPSV) vísar til allrar tegundar kynferðisofbeldis sem á sér stað í nánum samböndum, þ.e ástarsamböndum og hjónaböndum. IPSV er skilgreint sem kynferðisofbeldi sem einstaklingur verður fyrir, eða hefur orðið fyrir af völdum sambýlisaðila eða þess sem hann er í nánu sambandi við. IPSV vísar til hegðunar gerenda þar sem notaðar eru valdbeitingar, hótanir og þvinganir til þess að knýja fram kynlíf eða kynferðislega hegðun og kynferðislegt sjálfræði þolanda er ekki virt. Dæmi um IPSV er t.d að neyða eða þvinga maka til kynmaka, beiting líkamlegs ofbeldis áður, á meðan eða eftir að kynlífi líkur, neydd þátttaka til kynferðislegra athafna með öðrum en maka, kynferðislegar snertingar eða athugasemdir í óþökk þolanda, klámvædd hegðun í kynlífi í óþökk þolanda og þvinguð þáttaka í vændi. Einnig er stafrænt kynferðislegt ofbeldi nýtt til að valdbeita þolanda og myndefni og annað er oft notað gegn þolanda þegar hann drifist að valdeflast eða setur mörk. Siðlaus samskiptatækni s.s ásakanir um framhjáhald, samaburður við samlíf annara para og tilfinningaleg fjarlægð er nýtt á þann hátt að þolandi upplifir sig tilneyddan til að stunda kynlíf til að forðast skapgerðarbresti geranda og til að upplifa nánd í eigin sambandi.

Kynferðisofbeldi í nánum samböndum er alvarlegt birtingarform ofbeldis og getur haft gífurlega skaðlegar afleiðingar á sálarheill þolenda. Það varhugaverða við þessa tegund ofbeldis er að þolendur eiga það til að átta sig seint á alvarleika og jafnvel tilvist ofbeldisins. Taugakerfið í manneskjunni er ekki forritað til að meta hættur í innviði hjónabands eða ástarsambandi. Þar eiga ekki að vera hættur. Ástarsambandið okkar á að vera griðarstaður og eðlilega göngum við út frá því að svo sé. Þegar hættumerki fara að gera vart við sig reynum við eftir fremsta magni sem vitsmunaverur að finna orsakir og útskýringar á allri hegðun, líka þeirri frávikshegðun sem ofbeldisverknaður er. Þetta gerum við svo að úrvinnsla upplýsinga geti átt sér stað í taugakerfinu og svo við haldið áfram samkvæmt þeirri heimsmynd sem við eða samfélagið höfum ákveðið að sé okkar.

Mýtan um að sambýlisaðili eða sá sem þolandi á í nánu sambandi við á ekki að geta beitt okkur ofbeldi, þá sérstaklega kynferðislofbeldi er seig og því eru oft þolendur hikandi við að kalla þessa tegund ofbeldis réttu nafni.

Rannsóknir hafa leitt í ljós að kynferðisofbeldi í nánum samböndum geti haft meiri langvarandi og alvarlegri afleiðingar en kynferðisofbeldi af hálfu ókunnugs aðila eða kunningja. Felst það m.a. í þeirri staðreynd að þolendur eru síðari til að leita sér aðstoðar vegna m.a. hinum órökrétta brotavettvangi, þ.e innviði ástarsambands og hjónabands. Þolandi getur verið félagslega einangraður og fjárhagslega háður geranda sínum. Tíðni áfallastreituröskunar er hærri og meiri hætta er á óútskýrðum líkamlegum verkjum. Hættan á líkamlegum meiðslum er meiri, s.b.r. kyrkingartök og sjálfsvígstíðni er hærri. Það er meiri hætta á endurtekningu brota og þolendur eru útsettari fyrir morði af hálfu maka.

Heimurinn er svo sannarlega að breytast og raddir þeirra sem hingað til hafa verið þaggaðar hljóta nú loksins verðskuldaðan hljómgrunn. Þrátt fyrir andstreymi í formi forneskjulegra hugmynda þeirra sem neita að skilja og óupplýstra geðþóttaskoðanna þeirra sem þeim fylgja er þessi tími valdeflandi fyrir konur og þá sem þær styðja. Höldum áfram að styðja við raddir systra okkar og höldum áfram að hafa hátt. Þetta átti heldur aldrei að vera hljóðlát bylting.

Stígamót eru miðstöð fyrir þolendur kynferðisofbeldis þar sem unnið er með afleiðingar af kynferðisofbeldi á forsendum þolenda. Þolendur kynferðisofbeldis í nánu sambandi eru hjartanlega velkomnir á Stígamót til að fá ráðgjöf og aðstoð við að vinna úr afleiðingum ofbeldisins. Greinin er unnin út frá 16 daga átaki UN WOMEN gegn kynbundnu ofbeldi.

Höfundur er ráðgjafi á Stígamótum.