Mállýskur eru á undanhaldi. Illu heilli. Þær voru slangur síns tíma. Og breikkuðu tungumálið, sköpuðu sérstöðu þess, leyfðu duttlungana, keiparnar og kenjarnar.

Fyrir vikið horfðu menn í forundran á fólk frá öðru málsvæði, hristu höfuðið og hugsuðu með sér, þetta er nú meira hrognamálið.

Enda skildu menn ekki baun í bala hvað þetta aðkomufólk var að raula og tauta.

Geldingastefna móðurmálsins hefur verið við lýði um áratugaskeið. Tungutakið er að fletjast út, sérstaklega hvað sagnir og lýsingarorð varðar, að ekki sé talað um framburð og málfæri allskonar – og nú er svo komið að orðskrúð og málblóm af allra handa tagi þykir ekki lengur vera mönnum sæmandi, enda upphafið og hrokafullt að mati svo margra sem vilja ekki reyna um of á þanþol málsins.

Það er búið að bannfæra orðaprjálið.

Og krafan er ekki einvörðungu sú að tala skýrt og skorinort svo allir skilji heldur gætir líka vaxandi óþols gagnvart sérstæðum framburðareinkennum á borð við gamla góða flámælið, smámælið og gormælið, svo og sjarmerandi sérvisku í ætt við vestfirskan einhljóðaframburð sem glatt hefur eyru manns frá unga aldri.

Jafnvel harðmæli og röddun þykir vera aðfinnsluvert á nýrri öld, sú heimóttarlega árátta að kveða hart að samhljóðunum. Eins og raunar sá sem þetta skrifar er reglulega minntur á. Hann tali svo hart að fólki bregði stundum við, það stappi nærri því að maður hræki út úr sér orðunum, en þess utan syngi helst til undarlega í fráblæstrinum á eftir löngu sérhljóði sem eigi að heita enn ein della þessa eyfirska klans. Gott ef svona löguðu ósköpin þykja ekki vera afbrigðleg nú til dags, í besta falli brosleg, ellegar asnaleg.

Og heitir sú Snorrabúð þá stekkur.

Því sú var nú tíðin að norðlenska var kennd sérstaklega í skólum leiklistarnema. Og frægt er líka þegar fyrstu sjónvarpsþulir landsmanna voru teknir í læri í framsögn á miðjum sjöunda áratug síðustu aldar, en þá voru reyndir sviðsleikarar fengnir til að herða þá til kjafts og tungu. Og varð þeim svo ágengt, segir sagan, að lengi á eftir talaði einn þessara þula um Sykurpokann í París, en átti þá vitaskuld við Sigurbogann.

Fyrri tíma einangrun hélt lífi í gömlum íslenskum mállýskum. Byggðir voru einangraðar hver frá annarri. Algengt var í dölum landsins að heimilisfólkið færi aldrei út fyrir hann á sínu æviskeiði, kannski karlarnir, stöku sinnum, en sjaldnast konurnar sem ofar allri annarri kröfu áttu að gæta bús og barna, ef og þegar bóndinn neyddist til að bregða sér af bæ eftir sykri og brauði – og kannski brjóstbirtu í misjafnlega miklum mæli.

En nú er allt breytt – og ekkert eins og áður var. Samgangur af öllu tagi hefur tekið við af einangrun og hollustu við heimahagana.

Sá sem hér fer fingrum um lyklaborðið þarf iðulega að útskýra mál sitt þegar hann les úr ritverkum sínum, svo sem úr minningabókinni Eldhús ömmu Rún þar sem samskiptin við ömmurnar á Akureyri, þær Guðrúnu og Sigrúnu, eru rifjuð upp í anda löngu liðins tíðaranda. Á einum stað í bókinni segir svo:

„Ef ekki vildi betur þurfti amma að taka í nefið. Þá strauk hún saman kornunum sem afi hafði misst á borðið og skellti þeim í nösina. Sagði blíðum rómi að svona lagið færi nú ekki í vaskann.“

Einmitt, vaskann.

Það fór ekkert í vaskinn norðan heiða. Og fer ekki enn.

Heldur vaskann.

Framan af ævinni var maður svo reglulega minntur á þá sérkennilegu sannreynd að Akureyri væri danskur bær, svona í sögulegu ljósi – og þótt það megi vissulega færa til sanns vegar, tók það svolítið á taugarnar að þurfa eilíflega að þýða þessar málrósir af Efri-Brekkunni fyrir fólk að sunnan. Eða vestan og austan.

Senan var nefnilega þessi, fyrst talaði maður, hart og ákveðið, eins og maður átti uppruna til – og svo útskýrði maður, talaði hægar, linar. Og svo útskýrði maður aftur. Og jafnvel enn einu sinni til öryggis.

Akureyska var og er svolítið dönskuskotin – og um það verður ekki deilt, en samt sem áður á svo dásamlega vegu, enda er taugin sú römm, sem rakka dregur, móðurmálsins til, svo gömlu orðatiltæki sé svolítið umsnúið.

Í hverfinu heima voru ekki svalir, heldur altan, stundum líka balkon, en terras var sólpallur, gjarnan með stakketi í kring, eða rekka, en hvorutveggja táknaði grindverk.

Brjóstsykurinn var bolsía, almennt kallað slikkerí ásamt öðru sælgæti. Buffet merkti borðstofuskápur, stundum með löber, en það þýddi borðdúkur. Og stórisinn var sjaldnast dreginn frá suðurglugganum í því stóra kamesi svo farvinn færi ekki af buffetinu, sumsé að hann upplitaðist ekki.

Og það forkældist enginn uppi í Hlíðarfjalli, heldur forkelaðist fólk. Ekki heldur þegar maður var að teika niðri í bæ, nokkurn veginn alla aðra bíla en þá sem voru punkteraðir.

Og svo flett sé áfram í akureysku orðabókinni var aldrei nokkur móðgaður fyrir norðan, heldur fornemaður. Og fyrirstilla var jafngildi sagnarinnar að þýða. Fríkadellur voru kjötbollur.

Klatti var grautur, eldaður í kastarholu, lesist potti, kram var brauð sem skorið var með pinnsettu, altso skurðarhnífi, ristað í ristavél en ekki einhverri brauðrist að sunnan. Og púdda var kjúklingur, tau var sulta og lúða engin lúða heldur heilagfiski.

Svo var líka mikið viskað, hvort heldur menn héldu á viskaleðri eða viskastykki – og vel að merkja, ekki viskustykki, enda hafði diskaþurrkan ekkert með visku eða gera fyrir norðan.

Og ef karlar voru elegant voru konur með uppsett.

Allt er þetta að tapast. Og allt er þetta að vatnast út í enskuslettum og alþjóðlegri einsleitni. Ætli það megi ekki heita þróun tungumáls.

Hvort sem okkur líkar betur eða verr.