Í áramótatölublaði Fréttablaðsins 31.12. sl. birtist langhundur eftir Aðalstein Ingólfsson sem samanstendur af palladómum um myndlistarfólk og sýningar ársins 2022.

Aðalsteinn er talinn einn helsti höfundur þjóðarinnar þegar kemur að umfjöllun um myndlist síðustu áratuga og eru gáfur hans, þekking og innsæi af þeirri stærðargráðu að telja má til tíðinda þegar ný umfjöllun hans um myndlist birtist almenningi.

Sökum mikilvægis hans og afkasta á þessu sviði teljum við undirritaðar að núna sé rétti tíminn til þess að að koma með dæmi frá ferli hans sem varpa ljósi á listræna sýn hans varðandi myndlist kvenna og hinsegin fólks.

Við höfum kosið að hefja þessa yfirferð árið 1985 þegar stóra kvennasýningin, Hér og nú: Listahátíð kvenna, var haldin á Kjarvalsstöðum. Þetta var í fyrsta sinn sem konur tóku sig saman og héldu stóra sýningu á verkum sínum á eigin forsendum þar sem reynsla þeirra og sögur voru í forgrunni. Um þessa tímamótasýningu hafði Aðalsteinn ýmislegt að segja. Hann kveðst t.d. ekki vita „til þess að myndlistarkonum hafi nokkurn tímann verið mismunað á grundvelli kynferðis síns …“. Svo heldur hann áfram hugleiðingum sínum og kennir þjóðfélagsaðstæðum um að konur eigi erfiðara með að koma verkum sínum á framfæri en karlar. Hann, karlmaðurinn, kemur sér hins vegar hjá því að skilgreina þessar þjóðfélagsaðstæður enda hefði hann þá lent í ógöngum og þurft að viðurkenna að konur voru og eru hlekkjaðar við eldhúsvaskinn og neyddar til að bera rjómatertur á höfðinu til hátíðabrigða þegar stund gafst frá heimilisþrældómi. Til að láta kné fylgja kviði talar hann niður til réttindabaráttu þeirra og telur það „marklaust hjal“ að konur séu ósýnilegar þegar kemur að kaupum á verkum þeirra í söfn, svo ekki sé minnst á styrkveitingar.

Næsti minnisvarðinn um sýn Aðalsteins er sýning Viktoríu Guðnadóttur Pride, í Gallerí Hlemmi árið 2002. Hérna gefur hann til kynna yfirgripsmikla þekkingu á stöðu samkynhneigðra en sleppir því að minnast á tvíkynhneigða og transfólk sem sannarlega voru orðin hluti af hinsegin menginu þetta árið. Hins vegar, þegar kemur að umfjöllun þessa, að því er virðist, víðlesna gáfumanns um sýningu Viktoríu, er annað upp á teningnum. Þá eru verk Viktoríu ómöguleg. Það er augljóst að hann hvorki þekkir né skilur hinsegin fagurfræði fyrir utan regnboga­fánann sem hann sá bregða fyrir í einu myndskeiði. Aðalsteinn reynir hvað hann getur til að búa til nýtt vídeóverk eftir sínu höfði sem hentar hans sýn á hinseginleikann samkvæmt þeirri formúlu að cishet, gagnkynhneigður karl, viti meira um hinseginleika en hinsegin fólk, en það er afar algengt. Má því segja að hann hafi sjálfur misst af póstmódernísku lestinni sem hann talar svo fjálglega um í upphafi greinar sinnar. Hann gerir sér heldur ekki grein fyrir því að þarna er hinsegin listamanneskja að vinna með hinsegin fagurfræði í opinberu galleríi, en fram að þeim tíma hafði list hinsegin fólks verið einangruð á sýningum í húsakynnum Samtakanna ‘78. Ekki er heldur vitað til þess að Aðalsteinn hafi fjallað um þær sýningar sem þar voru haldnar með reglulegu millibili frá 1985-2020 og var Viktoría þó ein af þeim sem þar sýndu. Mikið brautryðjendastarf.

Þegar að sýningunni Til sýnis: Hinsegin umfram aðra, sem haldin var í Nýlistasafninu 8. október til 20. nóvember 2022 er Aðalsteinn ekki enn búinn að finna lestirnar sem hann missti af frá 1985-2002. Merki um víðsýni og skilning á stöðu minnihlutahóps sjást ekki í dónalegri umfjöllun um sýninguna, heldur er einungis á ferðinni þröngsýnn, skilningssljór cishet karl sem hefur allt á hornum sér og geltir að hinsegin fólki og myndlist þess eins og óþveginn götustrákur og telur sýninguna merki um „fáfræði og fáfengilegheit“. Auk þess setur hann í tilvitnanamerki orðin „hinsegin listafólk“ eins og þau eigi sér engan tilverurétt. Svona mikið liggur karlmanninum Aðalsteini Ingólfssyni á að opinbera hinsegin fóbisma sinn og fer að tala í anda úreltrar tvíhyggju til að koma orðinu „stakket“ að í skeyti sínu.

Nú er það bara þannig, herra Aðalsteinn Ingólfsson, að hvorki sýningarstýrurnar né listafólkið sem notuðu verk Iannone og Rósku sem innblástur að nýjum verkum gefa til kynna það sem þú þorir ekki að nefna en reynir að fela á bak við stakketið þitt. Þetta sýnir svo skýrt að þú hefur ekki á nokkurn hátt lagt þig fram við að kynna þér innihald sýningarinnar.

Með palladómi sínum er Aðalsteinn ekki bara að lítilsvirða Dorothy Iannone og Rósku, heldur líka listafólkið sem lagði á sig ómælda vinnu við að gera ný verk sem byggð eru á verkum varðveittum í Nýlistasafninu. Einnig ræðst hann af fólsku á það brautryðjendastarf sem Nýlistasafnið hefur unnið með því að fá hinsegin sýningarstýrur og listafólk til að hinsegja safneignina. Þetta er skref sem Nýlistasafnið, eitt listasafna á Íslandi, hefur haft kjark til að stíga.

Af þessum dæmum má glöggt sjá hvernig hvítur gagnkynhneigður karlmaður í valdastöðu fer fram af lítilsvirðingu gagnvart konum og hinsegin fólki í íslenskum listheimum t.d. þegar hann notar orð eins og „fáfræði og fáfengilegheit“ ásamt „marklaust hjal“ um verk þeirra.