Þetta var skrýtin uppákoma. Ákvörðun peningastefnunefndar Seðlabankans á miðvikudag um að halda vöxtum óbreyttum kom hvorki fjárfestum né greinendum á óvart. Óhætt er hins vegar að segja að málflutningur seðla- og aðstoðarseðlabankastjóra á kynningarfundinum hafi valdið miklum vonbrigðum. Svör þeirra, þegar þeim var fyrir að fara, voru annaðhvort óskýr eða óboðleg við slíkar aðstæður og til þess fallin að draga úr trúverðugleika peningastefnunnar. Viðbrögð fjárfesta voru harkaleg. Gengi hlutabréfa féll verulega í kjölfarið og ávöxtunarkrafa ríkisskuldabréfa snarhækkaði. Í stað þess að bjóða upp á trúverðuga leiðsögn fram á við, sem hefði getað falist í skýrum skilaboðum um að bankinn væri reiðubúinn að lækka vexti enn frekar ef efnahagshorfur færu versnandi, er óvissan um næstu skref peningastefnunefndar nú meiri en áður.

Seðlabankastjóri segist ekki vilja taka þá áhættu að örva hagkerfið of mikið að svo stöddu. Sú afstaða kann að koma sumum spánskt fyrir sjónir. Atvinnuvegafjárfesting hefur dregist saman um 20 prósent á árinu og hrein ný útlán fjármálastofnana skroppið saman um nærri þriðjung. Fátt er í kortunum sem gefur til kynna að sú mynd sé að fara að taka miklum breytingum. Fyrir liggur að Arion er að draga stórlega saman seglin í fyrirtækjaútlánum, viðskiptabankarnir eru almennt að hækka vaxtaálögur á sína viðskiptavini og þá mun sveiflujöfnunarauki ofan á eiginfjárkröfur bankanna hækka að óbreyttu á nýju ári. Það sætir því furðu að í þessari efnahagslægð, sem kann að dýpka og birtist okkur í fækkun starfa og ört vaxandi atvinnuleysi, fái hagkerfið ekki að njóta vafans hjá peningamálayfirvöldum. Það fylgir því mun meiri áhætta að gera of lítið heldur en of mikið.

Svör þeirra, þegar þeim var fyrir að fara, voru annaðhvort óskýr eða óboðleg við slíkar aðstæður og til þess fallin að draga úr trúverðugleika peningastefnunnar.

.

Vandinn er sá, sem Seðlabankinn skeytir lítið um, að vaxtalækkanirnar eru ekki að miðlast út í hagkerfið. Á meðan meginvextir bankans hafa lækkað um 1,5 prósentur frá því í vor hafa vextir á lengstu flokkum ríkisskuldabréfa, verðtryggðum og óverðtryggðum, aðeins lækkað um 0,1 til 0,3 prósentur. Að undanförnu hafa raunvextir á markaði hækkað talsvert sem þýðir að búast má við hækkandi vöxtum á íbúðalánum, bæði hjá bönkunum og lífeyrissjóðum, og hið sama gildir um vaxtakjör fyrirtækja á skuldabréfamarkaði. Ef fram heldur sem horfir er þetta sú staða sem er að teiknast upp og mun gera okkur enn erfiðara um vik að snúa við hjólum efnahagslífsins.

Er eðlilegt að langtímavextir á Íslandi, sem nú eru um fjögur prósent, séu margfalt hærri en hjá öðrum litlum hagkerfum með sjálfstæða mynt, eins og til dæmis Nýja-Sjálandi eða Ísrael? Tæplega. Sökum sterkrar stöðu þjóðarbúsins, sem grundvallast á litlum ríkisskuldum, jákvæðri eignastöðu við útlönd og 800 milljarða gjaldeyrisforða, eru allar forsendur fyrir því að langtímavextir hér á landi lækki verulega á komandi árum. Í fyrsta sinn í lýðveldissögunni erum við í þeirri stöðu að geta beitt vaxtatækinu, án þess að þurfa að óttast gengisfall og í kjölfarið verðbólguskot, til að örva hagkerfið í niðursveiflu með því að lækka fjármagnskostnað fyrirtækja og heimila.

Eigi ávinningur vaxtalækkana að skila sér út í hagkerfið þurfa þær hins vegar að haldast í hendur við skýr og trúverðug skilaboð um stefnu Seðlabankans. Þar hefur bankanum því miður mistekist hrapallega.