Hafið þið heyrt yfirmanninn í opinberu stofnuninni sem fékk fyrirspurn um hversu margir störfuðu hjá honum? „Um það bil helmingurinn,“ var svarið sem flestum þótti fyndið í fyrsta skiptið sem þeir heyrðu brandarann.

Það er líklega eitt verst geymda leyndarmálið í nútímavinnu að mjög stóran hluta þess tíma sem fólk situr við vinnu er afskaplega lítið að gerast. Sumt af þeirri tímasóun er sakleysislegt. Það er til dæmis ekki mjög skaðlegt að starfsmaður sitji og leggi kapal í tölvunni sinni nokkra klukkutíma á dag, uppfæri fantasíuliðið fyrir næstu helgi, lesi tilgangslausar fréttir af ástalífi áhrifavalda á samfélagsmiðlum eða stari einfaldlega út í loftið. Mun skaðlegri eru starfsmenn sem reyna að fylla upp í tómarúm tilgangsleysisins með því að búa til tímafrek verkefni fyrir aðra starfsmenn, til dæmis með stöðugu flóði fyrirspurna í tölvupóstum, ádrepum á Slack-rásum eða sífelldum fundahöldum um hvernig tryggja megi að fundarmenning fyrirtækisins stuðli að hámarksnýtingu á mannauðinum.

Tíminn líður og heilu dagarnir og vikurnar hverfa í tímanna skaut og aldrei þeir koma til baka. Listar ólesinna tölvupósta og óleystra verkefna lengjast og þeim mun meira eftir því sem á þá er gengið—því það er jú eðli tölvupósta að eftir því sem þeim er svarað fyrr og betur þeim mun fleiri fær maður í andlitið. Svona ganga margir dagar hjá stórum hluta þeirra sem starfa í alls konar umsýslustörfum í hefðbundinni skrifstofuvinnu. En þetta á sér allt eðlilegar skýringar því þar sem nánast er ómögulegt að leggja mat á raunverulegan árangur starfsmanna í flestri venjulegri skrifstofuvinnu, þá er mjög útbreitt sjónarmið að skárra sé að meta starfsmenn út frá viðveru og almennri athafnasemi, óháð tilgangi, árangri eða hugsanlegu tjóni sem dugnaðurinn kann að valda. Stjórnunarspekingar tala um að það eigi að „mæla það sem skiptir mestu máli“ en enda oftast með því að mæla einfaldlega það sem auðveldast er að mæla.

Vitleysisvinna

Fyrir nokkrum árum kom út fróðleg bók eftir mannfræðinginn David Graeber. Bókin heitir „Bull­shit Jobs“- sem mætti á íslensku útleggjast sem „vitleysisvinna“ og fjallar um það sem Greaber segir vera útbreidda þróun í atvinnulífinu, að vinna fólks hafi sáralítinn tilgang. Og það sem meira er þá virðist nánast eins og verðmæti vinnu sé metið í nánast öfugu hlutfalli við gagnsemina. Hann telur sig hafa komist að þeim sömu bláköldu sannindum og Steinn Steinarr: Nefnilega að allt „sem innt er af hendi, í öfugu hlutfalli borgast við gildi þessi“. Greaber gengur meira að segja svo langt að láta sér detta í hug að nú til dags sé til staðar eins konar skattlagning á þau störf sem eru raunverulega og bersýnilega mikilvæg; svo sem eins og sorphirða, löggæsla, aðhlynning sjúkra og barnauppeldi. Þessar stéttir fá miklu lægri laun heldur en þær sem erfitt eða ómögulegt er að sjá tilganginn í. Svo er auðvitað þekkt að bestu launin fást að jafnaði fyrir störf sem eru ekki einungis gagnslaus heldur beinlínis skaðleg.

Góðir í pútti

Talandi um skaðleg störf: Í lögfræðideild eins bankans fyrir hrun höfðu starfsmennirnir komist að einfaldri leið til þess að uppfylla allar kröfur bankans um afköst, og vekja jafnvel aðdáun fyrir mikilvægi sitt og vinnusemi. Þetta hafði þá ánægjulegu afleiðingu að þeir urðu brátt mjög góðir að pútta, enda höfðu þeir komið upp prýðilegri aðstöðu til slíks á skrifstofunni.

Regla númer eitt var að vera alltaf síðastur til þess að svara öllum tölvupósti, en aldrei að ljúka neinum málum eða svara erindum afdráttarlaust. Ef þeim bárust langar og flóknar spurningar með hinum og þessum fylgiskjölum þá höfðu þeir þann háttinn á að svara einfaldlega með beiðni um nánari upplýsingar án frekari útskýringa. Ef beðið var um útlistun á fyrirspurn lögfræðideildarinnar þá höfðu þeir þann sið að setja yfirmann fyrirspyrjandans í „cc“ í næsta tölvupósti og bera því við að þeir bæru ábyrgð á lagalegri áhættu bankans og þeir yrðu að fá fyllri og betri skýringar til þess að geta tekið afstöðu til álitaefnisins. Svona mátti láta mál dingla áfram í kerfinu vikum og jafnvel mánuðum saman. Oftar en ekki urðu spurningarnar óþarfar í millitíðinni þannig að enginn skaði var í raun skeður þótt lögfræðingarnir hafi ekki ómakað sig með að reyna að svara fyrirspurninni.

Regla númer tvö var að láta alltaf eins og þeir væru mjög uppteknir og það mætti alls ekki trufla þá. Ef óskað var eftir fundi þá var iðulega gefinn kostur á mjög óþægilegri tímasetningu eftir langan tíma („gæti verið laus í kortér kl. 8.30 þann 24. desember nk. Láttu mig vita ef það hentar“). Best af öllu var ef hægt var að láta ritara eða laganema bera þau skilaboð að lögfræðingurinn væri á kafi í mikilvægu og háleynilegu verkefni fyrir bankastjórnina og það væri mjög erfitt að ná í hann. Þetta dugði yfirleitt stórvel og aldrei lét nokkur maður sér detta í hug að trufla lögfræðingana með því að fara óboðinn inn á vinnusvæði þeirra. Þannig fengu þeir að hafa í fullkomnum friði sitt hugvitsamlega fyrirkomulag og engan grunaði neitt. Í ljósi þess sem gerðist þá má jafnvel segja að hin mikla þjálfun lögfræðinganna í golfinu hafi verið með því gagnlegra sem þeir gerðu í vinnunni.

Fyrr í frí

Hinir ágætu lögfræðingar í bankanum höfðu kannski komist að meiri sannleika en virðist við fyrstu sýn. Mjög mörg störf nú til dags eru þess eðlis að vinnan sjálf tæki ekki mjög langan tíma ef fólk hefði tíma til að sinna henni óáreitt og í friði. Þetta er tilgáta sem Lasse Rheingans, framkvæmdastjóri lítils hugbúnaðarhúss í Þýskalandi, lætur reyna á um þessar mundir. Starfsmennirnir hans þurfa allir að mæta klukkan átta og fá að fara heim klukkan eitt en fá greidd laun í samræmi við átta stunda vinnudag. Hin hliðin á þessum peningi er að starfsmennirnir skilja snjallsímana eftir í læstum skáp og koma ekki nálægt samfélagsmiðlum, fjölskyldureddingum, vefrápi eða öðrum truflunum á meðan á hinum stutta vinnudegi stendur.

Átta tíma vinnudagurinn er sigur vinnandi fólks sem þurfti á vernd að halda til að komast hjá líkamlegu tjóni sem stafaði af óhóflegum vinnukröfum. Afar ólíklegt er að nákvæmlega sömu viðmið passi við vinnu sem krefst meiri andlegrar eða vitsmunalegrar áreynslu. Þar gætu fimm tímar að jafnaði skilað þeim árangri sem til er ætlast.

Rhengans hefur líklega komist að því að gamli brandarinn um vinnusiðferði opinberu starfsmannanna er fyndinn af því hann er sannur. Nema hvað það er ekki þannig að einungis helmingur starfsmannanna sé í vinnunni, heldur að margir þeirra séu í raun bara að vinna helminginn af vinnutímanum. Með því að stytta vinnutímann má vera að hægt sé að ná betri árangri, og starfsmennirnir farið heim eða út á golfvöll miklu fyrr og með góðri samvisku.