Helgi Vífill Júlíusson
helgivifill@frettabladid.is
Miðvikudagur 9. september 2020
06.00 GMT

COVID-19 olli ekki eftirspurnarkreppu. „Við þær aðstæður er ekki nægur vilji á meðal heimila og fyrirtækja til að eyða og fjárfesta, og sparnaðarvilji of mikill. Neysla og önnur umsvif verða minni en efni standa til. Það sem við er að etja er að stofni til framboðsskellur. Ferðamenn koma ekki til landsins, útflutningstekjur féllu skyndilega og hömlur eru á sumum innlendum umsvifum. Þetta minnir um margt á aflabrest fyrir nokkrum áratugum sem er klassískur framboðsbrestur,“ segir Jón Bjarki Bentsson, aðalhagfræðingur Íslandsbanka.

Þórunn Sveinbjarnardóttir, formaður BHM, sagði nýverið að nú væri eftirspurnarkreppa og til að mæta þeim vanda yrði að halda uppi eftirspurn í samfélaginu þannig að fyrirtæki lifi „og við komumst sæmilega heil í gegnum þetta.“ Markaðurinn ræddi við þrjá sérfróða um málið.

Þórunn Sveinbjarnardóttir, formaður BHM, sagði nýverið að nú væri eftirspurnarkreppa.

Anna Hrefna Ingimundardóttir, forstöðumaður efnahagssviðs Samtaka atvinnulífsins, segir að um sé að ræða framboðs- og eftirspurnarskell á sama tíma. „Eftirspurnarskellurinn er ekki vegna þess að ráðstöfunartekjur hafi skyndilega minnkað, heldur vegna þess að fólk breytti um neysluhegðun í kjölfar heimsfaraldursins. Það er rót vandans. Þetta er því ekki eftirspurnarkreppa í hefðbundnum skilningi.“

Verðmætasköpun hrunið

Agnar Tómas Möller, sjóðsstjóri hjá Kviku, tekur ekki undir að nú sé hefðbundin eftirspurnarkreppa. Vandinn sé að verðmætasköpun í hagkerfinu hafi hrunið í kjölfar COVID-19. Ferðaþjónustan hafi skapað um þriðjung af gjaldeyristekjum sem nú skili sér ekki til þjóðarbúsins. „Eftirspurn verður ekki aukin við þessar aðstæður nema með frekari skuldsetningu ríkissjóðs,“ segir hann og bendir á að takmörk séu fyrir því hve langt sé hægt að ganga, enda hamli það hagvexti.

Jón Bjarki segir að það að viðhalda eftirspurn leiki vissulega stórt hlutverk í að kreppan verði ekki dýpri en efni standi til. Lækkun stýrivaxta og aukin ríkisútgjöld örvi eftirspurn. „Í ljósi þess að þetta er í grunninn framboðsskellur þarf áherslan að vera á að laga framboðshliðina, létta hömlum af innlendri starfsemi og leggja auk þess áherslu á að skapa ný störf með bættu aðgengi að fjármagni, stuðla að hagfelldum skilyrðum til atvinnurekstrar og gera nýsköpun hærra undir höfði. Til skemmri tíma er hægt að ráðast í sveiflujafnandi aðgerðir eins og mannvirkjagerð, eins og verið er að gera.“

Taki á rót vandans

Anna Hrefna segir að nauðsynlegt sé að ráðast í aðgerðir sem taki á rót vandans. „Það þarf að koma atvinnustarfsemi í eðlilegt horf eins fljótt og auðið er til að vinna gegn atvinnuleysi. Með þeim hætti má koma í veg fyrir að niðursveiflan skapi ekki eftirspurnarvanda með tíð og tíma. Það getur gerst ef margir verða atvinnulausir í lengri tíma,“ segir hún.

Anna Hrefna Ingimundardóttir, forstöðumaður efnahagssviðs Samtaka atvinnulífsins.

Aðspurð hvort launahækkanir séu hluti af lausninni, líkt og formaður BHM telur, segir Anna Hrefna að sú hækkun muni ekki gagnast þeim fyrirtækjum sem séu í hvað mestum vanda. Það séu enn hömlur á rekstri þeirra fyrirtækja sem berjast í bökkum og því muni slíkar lausnir ekki duga til.

Meiri munur á milli launþega og atvinnulausra en áður

Jón Bjarki segir að vegna þess að kaupmáttur ráðstöfunartekna þeirra sem hafi vinnu hafi aukist, meðal annars vegna lægri stýrivaxta, geri það að verkum að afkoma þeirra sem hafi vinnu og þeirra sem séu án hennar sé „meira misskipt en við höfum áður dæmi um í íslenskri hagsögu.“

Jón Bjarki Bentsson, aðalhagfræðingur Íslandsbanka.
Ljósmynd/Íslandsbanki

Anna Hrefna segir að við þessar aðstæður ætli stjórnvöld ekki að skera niður þjónustu heldur að halda henni uppi með aukinni skuldsetningu. Fara þurfi varlega í að hækka bætur í ljósi þess að hið opinbera eigi erfitt með að viðhalda núverandi þjónustu. „Það myndi kalla á auknar álögur sem bitnar á fjölgun starfa,“ segir hún.

Þurfum að skulda minna

Agnar Tómas tekur ekki undir það sem sumir hafa haldið fram að sársaukalítið sé að skuldsetja ríkissjóð enn frekar til að örva hagkerfið á næstunni. „Rannsóknir sýna að þegar skuldsetning stærri ríkja fer yfir 60-70 prósent af landsframleiðslu byrjar það að hamla hagvexti, með því að ryðja úr vegi einkafjárfestingum sem aftur fækkar arðbærum fjárfestingum,“ segir hann.

Lítið land eins og Ísland þarf, að hans sögn, að standa betur að vígi en stærri ríki, til að laða að erlenda fjárfesta og halda fjármagni inni í hagkerfinu. „Við getum ekki leyft okkur að skulda nálægt því jafn mikið og stærri myntsvæði, við núverandi áætlanir munum við skulda talsvert meira en minni myntsvæði eins og til dæmis Ástralía, Nýja Sjáland og Noregur. Langtímavextir þar eru jafnframt miklu lægri en hér, undir einu prósenti í öllum tilvikum. Sömuleiðis þarf gjaldeyrisvaraforðinn að vera hlutfallslega stærri en í öðrum ríkjum með sjálfstæða mynt, því smæð markaðarins gerir hann óáhugaverðari fyrir erlenda fjárfesta og um leið of lítinn fyrir íslenska lífeyrissjóðskerfið. Þau skilyrði þurfa að vera fyrir hendi til að fjármagn kjósi að vera hér. Einkum í ótryggu ástandi,“ segir Agnar Tómas.

Agnar Tómas Möller, sjóðsstjóri hjá Kviku.
Mynd/Aðsend

Skuldir hins opinbera sem hlutfall af landsframleiðslu munu fara úr 30 prósentum af landsframleiðslu í 64 prósent á næstu þremur árum, samkvæmt nýrri fjármálastefnu. Agnar Tómas segir að hagkerfið glími meðal annars við þann vanda að raungengi á mælikvarða launa sé hátt og eigi eftir að hækka á næsta ári þegar launahækkanir taka gildi. „Það gerir það að verkum að viðspyrnan verður enn erfiðari og tímafrekari og þrýstingur á frekari veikingu krónunnar meiri,“ segir hann.

Lífeyrissjóðir hafa samið við Seðlabankann um að gera hlé á gjaldeyriskaupum. „Lífeyrissjóðakerfið, sem er feikilega stórt, er að safna í nýja snjóhengju sem gefur einnig slæm skilaboð út á við til þeirra erlendu aðila sem vilja fjárfesta á Íslandi,“ segir Agnar Tómas.

Við erum í flókinni stöðu

Agnar Tómas segir að vandi íslenska hagkerfisins kristallist í því að á sama tíma og verðmætasköpun hagkerfisins hefur hríðfallið er ekki samtímis hægt að hækka laun, ýta undir aukna innflutningsdrifna neyslu með aukinni skuldsetningu ríkissjóðs og halda svo uppi háu sparnaðarstigi sem bæði íþyngir atvinnulífinu og setur þrýsting á krónuna. „Lausnin er ekki fólgin í því að ganga á gjaldeyrisforðann til lengri tíma, því þá minnkar traustið á krónuna og verðbólguvæntingar hækka. Við erum í flókinni stöðu. Ef ferðaþjónustan tekur vel við sér á næsta ári gæti vandamálið horfið en ef það gerist ekki, gætum við verið í verulegum vanda – það þarf að ræða hreinskilið um lausnir til að minnka líkur á að við lendum þar.

Athugasemdir