Á Akranesi, þar sem íbúar eru tæplega átta þúsund, hefur risið blómlegt hátæknifyrirtæki sem velti nærri tíu milljörðum króna í fyrra. Skaginn 3X þróar og framleiðir tækjabúnað fyrir matvælaiðnað, einkum fiskvinnslu, og er með um 300 starfsmenn. Þar af starfa um 200 á Akranesi, um 70 á Ísafirði en aðrir eru í Reykjavík.

Samstæðan er í eigu Ingólfs Árnasonar, stofnanda og framkvæmdastjóra fyrirtækisins, og Guðrúnar Agnesar Sveinsdóttur, eiginkonu hans.

„Árið 2017 var tekin stefnumarkandi ákvörðun. Við töldum að fyrirtækið gæti ekki vaxið á Íslandi nema með því að framleiða tækjabúnaðinn með nýjustu tækni. Við fjárfestum því fyrir tvo milljarða króna. Fyrir það var byggt hús og keypt framleiðslutæki.

Í aðdragandanum runnu oft á mig tvær grímur og ég hugsaði með sjálfum mér: Djöfull gat ég verið vitlaus. En þetta fór allt vel að lokum

Þetta var stór ákvörðun. Í aðdragandanum runnu oft á mig tvær grímur og ég hugsaði með sjálfum mér: Djöfull gat ég verið vitlaus. En þetta fór allt vel að lokum og þessi nýja framleiðslutækni er nú undirstaða frekari vaxtar.

Núna erum við farin að uppskera aukna hagkvæmni í rekstri. Það stoðar ekki að predika yfir viðskiptavinum mikilvægi þess að nýta bestu mögulegu tækni en nota hana ekki sjálf í eigin framleiðslu.

Áskorunin um þessar mundir er að hanna vörurnar upp á nýtt til að þær passi í nýju framleiðsluvélarnar,“ segir Ingólfur.

Fræið frá Sambandinu

Hvernig var upphafið að þessum umsvifamikla rekstri?

„Segja má að vegferðin hafi hafist fyrir um 30 árum þegar ég starfaði hjá Framleiðni, sem var armur af sjávarútvegsdeild Sambands íslenskra samvinnufélaga. Þetta var áður en kvótakerfinu var komið á og íslensk fiskvinnsla skiptist í tvo arma: Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Samband íslenskra samvinnufélaga.

Okkar hlutverk í Framleiðni var að reyna að bæta framleiðslu­aðferðir og í því skyni bjuggum við til fyrstu flæðilínuna sem allir nota í dag. Tæknin bar að sjálfsögðu ekki nafn í fyrstu og við gáfum henni nafnið flæðilína sem seinna var þýtt á ensku sem flowline.

Það er merkilegt að hugsa til þess hve fábrotin tæknin í fiskvinnslu var fyrir 30 árum.

Það er merkilegt að hugsa til þess hve fábrotin tæknin í fiskvinnslu var fyrir 30 árum. Á þeim tíma þótti það ævintýralegt að geta sett fisk á færiband sem flutti fiskinn.

Flæðilínan bætti nýtingu fisks úr 43 prósentum í 47 prósent. Þetta leiddi til níu prósenta meiri sölu á fiski. Engu að síður mætti tæknin mikilli mótstöðu og mörgum þótti hugmyndin arfavitlaus.

Það var ekki fyrr en með tilkomu kvótakerfisins að sjávarútvegsfyrirtæki hættu að leggja áherslu á að veiða eins mikið og hægt var og hófu að beina sjónum sínum að því að hámarka verðmæti úr aflaheimildum.

Ég hef fylgst náið með þeirri þróun í gegnum mín störf. Kvótakerfið og þessi breytta hugsun lagði grunninn að öflugum tæknifyrirtækjum á Íslandi eins og okkur, Marel, Völku og öðrum framsæknum fyrirtækjum í nánu samstarfi við öfluga útgerð og fiskvinnslu.

Ég starfaði í tvö ár hjá Framleiðni og fór í kjölfarið út í sjálfstæðan atvinnurekstur við að framleiða og þróa flæðilínur. Ég opnaði litla smiðju á Akranesi en stór hluti af því sem við framleiddum var smíðaður af skipasmíðastöð í bænum, Þorgeiri & Ellert.

Hún hafði um árabil verið í fjárhagskröggum og við keyptum hlut í henni í því skyni að nýta aðstöðuna. Fyrir 21 ári var rekstri Þorgeirs & Ellerts skipt í tvennt: Annars vegar hélt rekstur skipasmíðastöðvar áfram undir sömu merkjum og hins vegar var Skaginn stofnaður með þróun og framleiðslu tækjabúnaðar fyrir matvælavinnslu að leiðarljósi.

Í gegnum tíðina höfum við hjónin keypt upp hluti í Þorgeiri & Ellert og Skaganum og eigum orðið félögin að öllu leyti.“

Hvers vegna fórstu að kaupa upp hlutina?

„Ég hafði áhuga á að þróa fyrirtækið áfram,“ segir Ingólfur og svarar aðspurður að það hafi ekki tengst ólíkri sýn hluthafa á reksturinn.

„Fyrir fimm árum keyptum við ráðandi hlut í 3X Technology á Ísafirði, eða um 80 prósent, og í framhaldi af því var ákveðið að búa til sameiginlegt vörumerki fyrir fyrirtækin þrjú, sem saman mynda Skagann 3X. Vörurnar eru seldar undir þeim merkjum en engu að síður eru félögin rekin áfram undir eigin kennitölu og eigin formerkjum.“

Tækni frá Skaganum 3X

Þurfti liðsauka

Hvers vegna keyptirðu 3X Technology?

„Við höfðum tekið að okkur að reisa uppsjávarfiskvinnslu frá a til ö í Færeyjum en gátum það ekki ein og óstudd. Við þurftum meira afl. Lausnin í okkar huga var að færa hluta af starfseminni úr landi, á þeim tíma voru gjaldeyrishöft og við höfðum fengið heimild til slíkrar uppbyggingar, en svo bauðst okkur að kaupa ráðandi hlut í 3X Technology.

Ég vildi ekki kaupa félagið að fullu heldur taldi æskilegt að burðar­ásinn í þróunarteymi fyrirtækisins væri enn í hluthafahópnum.

Við kaupin var ákveðið að 3X Technology og Skaginn myndu sinna ákveðnum vöruflokkum og því voru vörur færðar á milli til að styrkja vörulínu hvors fyrirtækis um sig eftir því sem þótti heppilegt.

Samstarf félaganna hefur verið heilladrjúgt á sviði hönnunar, þróunar og markaðsmála. Við framleiðum vörurnar með sama hætti til að fá samlegð þegar kemur að því að þjónusta tækjabúnaðinn.

Þegar við tökum að okkur að reisa stórar fiskvinnslur er hluti þeirra hannaður og þróaður á Ísafirði og hluti á Akranesi. Við vinnum eins og um eitt fyrirtæki sé að ræða.“

Vilja halda í sérkennin

Hvers vegna steyptirðu ekki fyrirtækjunum saman í eitt?

Hugmyndin er að halda sérkennum fyrirtækjanna til að varðveita getuna til að þróa aðrar vörur en eru í boði á markaðnum og varðveita hæfileikann til að þróa vörur hratt. Það er okkar sérkenni.

„Hugmyndin er að halda sérkennum fyrirtækjanna til að varðveita getuna til að þróa aðrar vörur en eru í boði á markaðnum og varðveita hæfileikann til að þróa vörur hratt. Það er okkar sérkenni.

Við erum engu að síður að vinna að því að þau verði að lokum eins. Í þeirri vinnu erum við að reyna að fanga það besta frá Akranesi og það besta frá Ísafirði. Það hefur gengið vel en þeirri vegferð er ekki enn lokið.“

Hvernig hefur vöxturinn verið?

„Frá upphafi hefur innri vöxtur verið að meðaltali um tíu prósent. Það koma stundum vaxtarkippir og þá þurfum við tíma til að jafna okkur. Þannig var það til dæmis eftir kaupin á 3X Technology.“

Samstæðan velti sex milljörðum árið 2017 en veltan var tæplega tíu milljarðar í fyrra. Það er umtalsverður vöxtur.

„Það segir ekki alla söguna að horfa á veltu samstæðunnar á milli ára. Það geta til dæmis fallið tvö afar stór verkefni á annað tímabilið sem þarf að vinna að miklu leyti árið á eftir. Horfa þarf á vöxtinn yfir lengra tímabil til að fá gleggri mynd af raunverulegri vegferð fyrirtækisins.“

Hvað er áætlað að velta Skagans 3X verði há í ár?

„Við stefnum á að velta fyrirtækjanna þriggja fari yfir tíu milljarða króna í ár.“

Hvernig hefur gengið að halda utan um vöxt fyrirtækisins?

„Það hefur verið í nógu að snúast. Við höfum verið í stöðugu breytingaferli til að ná sem best utan um vöxtinn. Miðað við afkomuna hefur okkur farnast vel.“

Hagnaður samstæðunnar var 502 milljónir króna árið 2017 og arðsemi eiginfjár var 22 prósent. Eiginfjárhlutfallið var 44 prósent og eigið fé var 2,4 milljarðar króna, samkvæmt ársreikningi I.Á. Hönnunar, móðurfélags samstæðunnar.

Komst á skrið eftir hrun

Hver var vendipunkturinn, hvenær fór reksturinn að ganga vel?

„Það er samspil af mörgu en við komumst ekki á gott skrið fyrr en eftir hrun þegar krónan veiktist. Ég bind vonir við að krónan muni veikjast aftur sem mun sannarlega bæta samkeppnisstöðu útflutningsgreinarinnar.

Á þeim tíma lofaði ég sjálfum mér og fjölskyldunni að hafa aldrei fleiri en 100 manns í vinnu. Mér leið einfaldlega illa að bera ábyrgð á afkomu fleiri en 100 starfsmanna en í dag eru þeir 300. Mér finnst ekkert þægilegt að bera ábyrgð á afkomu 300 starfsmanna.

Á þeim tíma lofaði ég sjálfum mér og fjölskyldunni að hafa aldrei fleiri en 100 manns í vinnu. Mér leið einfaldlega illa að bera ábyrgð á afkomu fleiri en 100 starfsmanna en í dag eru þeir 300. Mér finnst ekkert þægilegt að bera ábyrgð á afkomu 300 starfsmanna.“

Hvernig tókst þér að byggja upp þekkingarfyrirtæki á Akranesi?

„Reksturinn hefur byggst upp í gegnum náið samstarf við sterka útgerð. Í gegnum árin var fiskvinnsla HB Granda á Akranesi okkar heimavöllur, það er því óneitanlega mikil eftirsjá að starfsemi HB Granda á Akranesi. Sömu sögu er að segja af uppbyggingu 3X Technology á Ísafirði. Fyrirtækið byggðist upp vegna nálægðar við útgerðir og fiskvinnslur. Við búum enn að því samstarfi á Ísafirði og notum aðstöðuna þar til að skilja og læra betur hvernig best er að meðhöndla fisk.

Þróunar- og hönnunarteymin, sem telja um 60 manns, eru á Akranesi og Ísafirði en þeir sem starfa við markaðs- og sölumál eru með starfsstöð í Reykjavík og á Akranesi. Það er mikill samgangur á milli annars vegar söluteymisins og hins vegar þeirra sem starfa við þróun, hönnun og framleiðslu sem stuðlar að því að fólk skiptist á hugmyndum, sem leitt getur af sér nýjar vörur.

Akranes er vel staðsett bæjarfélag, steinsnar frá höfuðborginni. Það tekur einungis 20 mínútur að keyra til Mosfellsbæjar sem er það bæjarfélag sem er í hvað mestum vexti. Byggðin þokast því nær okkur. Hér er engin umferð og foreldrar losna við þetta sífellda skutl með börn sem einkennir lífið í borginni.“

Er horft til þess að kaupa fyrirtæki til að vaxa?

„Til lengri tíma litið munum við skoða þann möguleika og þá aðallega til að efla vöruframboð og markaðsaðgang.

Það hefur tekið okkur fjögur ár að ná því besta úr starfseminni á Akranesi og Ísafirði og við erum enn að bæta okkur á því sviði. Raunar hefur arðsemin ekki enn skilað sér í krónum talið en hvað varðar vöruþróun hafa kaupin tekist afskaplega vel.

Það hefur tekið okkur fjögur ár að ná því besta úr starfseminni á Akranesi og Ísafirði og við erum enn að bæta okkur á því sviði. Raunar hefur arðsemin ekki enn skilað sér í krónum talið en hvað varðar vöruþróun hafa kaupin tekist afskaplega vel. Með samvinnunni höfum við hleypt af stokkunum vörum sem byggja undir framtíð fyrirtækisins.“

Munu taka inn nýja hluthafa

Skaginn 3X fjárfesti fyrir tvo milljarða í rekstrinum. Kom til greina að fá inn nýja hluthafa til að taka þátt í fjármögnuninni?

„Nei, ekki að svo stöddu. Það er hluti af langtímasýn okkar að taka inn nýja hluthafa. Þessi fjárfesting var liður í að undirbúa félagið undir þann tímapunkt en það er ekki enn komið að honum.“

Ætlar þú að starfa hjá fyrirtækinu um aldur og ævi?

„Ætli ég verði ekki hér þar til mér verður hent út!“

Tekurðu enn þá virkan þátt í að þróa tækjabúnað?

„Ég vil helst ekki gera neitt annað en að þróa vörur. Ég er ekki þessi venjulegi framkvæmdastjóri og það hefur vissulega sína kosti og galla.“

Börnin starfa hjá fyrirtækinu

Það er áhugavert að börnin þín þrjú skipa stjórn fyrirtækja þinna. Þig hefur ekki langað að vera með reynda stjórn sem veitir þér stuðning í þessum mikla vexti?

„Nei, ég hafði ekki hugsað mér það. Það gerist allt of oft í fjölskyldufyrirtækjum að það er enginn sem vill taka við þeim þegar kemur að kynslóðaskiptum.“

Þannig að þú ert að undirbúa þau undir að taka við rekstrinum?

Það þýðir ekkert að byggja upp fyrirtæki ef enginn tekur við

„Það þýðir ekkert að byggja upp fyrirtæki ef enginn tekur við.“

Gegna þau öðrum störfum hjá fyrirtækinu?

„Ég á fjögur börn og þau starfa öll hjá fyrirtækinu. Sú yngsta, sem er 19 ára, er líka í skóla. Ég tók hana snemma inn í reksturinn, hún hefur verið á lagernum og víðar. Börnin hafa öll þurft að vinna sig upp og kynnast fyrirtækinu frá fleiri hliðum.

Elsti sonur minn stýrir framleiðslunni á Akranesi, næstelsti er yfir vélahönnun og eldri dóttir mín aðstoðar mig í rekstrinum. Eiginkonan sér svo um útgjöldin.“

Stór hluti til Rússlands

Hvar í heiminum selur Skaginn 3X vörur sínar?

Nú seljum við mikið til Rússlands sem er ört vaxandi markaður en um 40 prósent af sölunni eru tengd Rússlandi.

„Okkar kjarnamarkaður er Norður-Evrópa og Norður-Ameríka. Við seljum mikið til Bandaríkjanna, Kanada, Íslands, Færeyja, Bretlands og Noregs. Nú seljum við mikið til Rússlands sem er ört vaxandi markaður en um 40 prósent af sölunni eru tengd Rússlandi. En allt fer þetta eftir því hvar stóru samningarnir liggja. Í fyrra seldum við mest til Færeyja.“

Fram hefur komið í fjölmiðlum að Rússar hafi lagt viðskiptabann á íslensk matvæli frá árinu 2015 því að Ísland studdi refsiaðgerðir gagnvart landinu. Það er vegna þess að Rússar innlimuðu Krímskaga sem tilheyrði Úkraínu í ríki sitt í umdeildum kosningum. Rússar hafa hins vegar keypt nokkuð af íslenskri tækni fyrir sjávarútveg.

Hvað er að breytast í Rússlandi, hvers vegna eruð þið að sækja á þar?

„Rússnesk stjórnvöld eru markvisst að stuðla að nútímavæðingu í fiskiðnaði og innleiðingu á bestu mögulegu tækni. 20 prósentum af aflaheimildum útgerða er endurúthlutað til þeirra sem fjárfesta í nýjum skipum eða fiskvinnslum í landi.“

Kemur til greina að flytja hluta af starfseminni úr landi þangað sem launin eru lægri?

„Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að sá dagur mun renna upp að Skaginn 3X þarf að opna starfsstöð erlendis til þess að geta haldið áfram að vaxa. Það er eðlilegt skref í vexti og viðgangi fyrirtækis. En það væri ekki til þess að greiða lægri laun heldur til að geta framleitt ákveðnar vörur nær viðskiptavinum.

Það er verið að innleiða nýja framleiðsluhætti, eins og ég hef komið inn á, í rekstrinum og þegar við höfum náð fullkomnum tökum á tækninni munum við geta smíðað hvar sem er í heiminum. Það eru eflaust eitt eða tvö ár í að það skref verði stigið.

Við erum að skoða möguleika á að opna starfsstöð í Rússlandi. Þar erum við ekki einungis að horfa til gjöfulla fiskimiða heldur er þar einnig að finna öflugan landbúnað sem við getum þjónustað.

Við erum að skoða möguleika á að opna starfsstöð í Rússlandi. Þar erum við ekki einungis að horfa til gjöfulla fiskimiða heldur er þar einnig að finna öflugan landbúnað sem við getum þjónustað. Um 10-15 prósent af tekjum Skagans 3X má rekja til tækja til að meðhöndla kjöt og kjúkling.“

Ingolfur  Árnason

Ný aðferð minnkar kolefnisspor

„Fyrir um fimm árum kynntum við byltingarkennda tækni við kælingu fisks, svokallaða SUB-CHILLING™ tækni eða undirkælingu. Með aðferðinni er fiskurinn sjálfur kælimiðillinn,“ segir Ingólfur.

Það er hins vegar langhlaup að kenna markaðnum á þessa nýju tækni.

„Við teljum að tæknin muni taka yfir stóran hluta af markaðnum og samhliða mun Skaginn 3X vaxa hratt. Þegar fiskur er kældur með ís verður hann aldrei kaldari en núll gráður en nýja tæknin kælir fiskinn niður í mínus eina gráðu, það er niður í fasaskipti fisksins sjálfs. Það er hins vegar langhlaup að kenna markaðnum á þessa nýju tækni.

Undirkæling hefur þrjá kosti í för með sér. Í fyrsta lagi viðheldur hún gæðum fisksins betur. Í öðru lagi lengist líftími vörunnar um fjóra til sjö daga með undirkælingu sem býður upp á aðra möguleika við flutning. Íslensk fyrirtæki hafa notið góðs af því. Það eru til dæmis laxeldi á Bíldudal og Djúpavogi þar sem fiskurinn þarf að fara um langan veg til að fara í flug. Af þeim sökum hafa laxeldi brugðið á það ráð að flytja fiskinn í auknum mæli með skipum. Það er mun betra fyrir umhverfið,“ segir Ingólfur.

„Við höfum einnig bent á þriðja kostinn sem er ódýrara fragtflug. Það þarf nefnilega ekki að nota ís við kælinguna og við það léttist flutningseiningin um 20 prósent, sem er umtalsvert í stóru samhengi.

Fjórðungi af norskum eldislaxi er flogið til Asíu. Með þessari nýju tækni er hægt að draga úr kolsefnissporinu með því að fækka flugferðum um einn fimmta með því að hætta að flytja ís á milli heimsálfa.

Fjórðungi af norskum eldislaxi er flogið til Asíu. Með þessari nýju tækni er hægt að draga úr kolsefnissporinu með því að fækka flugferðum um einn fimmta með því að hætta að flytja ís á milli heimsálfa.

Með tímanum vonumst við til að það verði krafa markaðarins að fiskur verði kældur með þessum hætti enda byggir tæknin á því að viðhalda gæðum fisksins, viðhalda ferskleika betur og þannig opna á möguleika til hagkvæmari flutningsmáta,“ segir hann.