Það er ekki augljóst að við náum að byggja upp alþjóðageirann sem lykilstoð í hagkerfinu ef fram fer sem horfir. Þetta segir Sveinn Sölvason, formaður alþjóðahóps Viðskiptaráðs og fjármálastjóri Össurar, í samtali við Fréttablaðið.

Alþjóðageirinn hefur einungis vaxið að meðaltali um 2,7 prósent á ári á tíu árum til ársins 2020. Ráðgjafarfyrirtækið McKinsey benti á árið 2012 að vöxturinn yrði að vera tíu prósent á ári til að ná fram kröftugum hagvexti, að því er fram kemur í skýrslu Viðskiptaráðs sem alþjóðahópurinn stóð að, Hugsum stærra, Ísland í alþjóðasamkeppni. Rétt er að nefna að sprenging í ferðamennsku, sem hófst um það leyti sem McKinsey-skýrslan birtist, gerði það að verkum að mikill hagvöxtur varð hér á landi. Þegar McKinsey-skýrslan birtist var hagkerfið í sárum eftir bankahrunið 2008.

Undir alþjóðageirann falla hugvitsdrifin fyrirtæki sem treysta ekki á náttúruauðlindir. Auðlindageirinn samanstendur af ferðaþjónustu, sjávarútvegi, stóriðju og landbúnaði en náttúruauðlindir setja starfsemi þeirra skorður.

Við sem þjóð þurfum að taka ákvörðun um að byggja upp alþjóðageirann.

„Við sem þjóð þurfum að taka ákvörðun um að byggja upp alþjóðageirann. Lönd eins og Danmörk og Finnland tóku þá ákvörðun,“ segir Sveinn og nefnir að þau hafi framfylgt stefnunni með skynsömum hætti.

Að hans sögn þarf að setja málið á oddinn. Það slái tóninn fyrir grunnstoðirnar svo alþjóðageirinn fái blómstrað. „Við þurfum að hugsa málið heildstætt enda snertir það alls kyns málaflokka,“ segir Sveinn. „Það þarf markmið sem sendir skýr skilaboð í gegnum allt kerfið um að hugsa út frá alþjóðageiranum,“ segir hann.

Óstöðugt starfsumhverfi

Fram kemur í skýrslunni að starfsumhverfi fyrirtækja á Íslandi hafi lengi verið sveipað óstöðugleika, hvort sem litið sé til hagrænna þátta eða laga- og reglugerðarumhverfis. Skortur á fyrirsjáanleika í starfsumhverfi fyrirtækja geti haft fjölmargar neikvæðar afleiðingar í för með sér, til að mynda fælandi áhrif á erlenda fjárfesta.

Athygli vekur að skattar hafa hækkað 253 sinnum frá árinu 2008 til 2021 en einungis lækkað 88 sinnum á sama tíma, að því er Viðskiptaráð bendir á. Eins hafa laun hækkað tíu sinnum á undanförnum ellefu árum umfram svigrúm. Að meðaltali er hækkunin meira en tveimur prósentum umfram getu hagkerfisins. „Ef fram fer sem horfir mun eitthvað láta undan með meira atvinnuleysi eða verðbólgu en nú er,“ segir í skýrslunni.

„Ef fram fer sem horfir mun eitthvað láta undan með meira atvinnuleysi eða verðbólgu en nú er.“

Verkalýðshreyfingin tók þátt í samráðsvettvangi þar sem reynt var að bæta fyrirkomulag kjarasamninga. Reynt var að skapa sátt um forsendur kjarasamninga út frá samkeppnisstöðu, framleiðni og verðstöðugleika. Sú vinna hófst en síðan hafa orðið vatnaskil og við blasir hörð andstaða verkalýðshreyfingarinnar við slíkar breytingar, segja skýrsluhöfundar.

Stöðugt gengi lykilatriði

Stöðugt gengi er mikilvæg forsenda þess að tryggja alþjóðageiranum tækifæri til vaxtar. Í skýrslunni segir að líkt og í ýmsu öðru er varði hagstjórn hafi það þróast til betri vegar síðustu ár sem birtist í óvenjulitlum gengissveiflum samhliða yfirstandi kreppu. Það megi meðal annars þakka minni verðbólguvæntingum, viðskiptaafgangi, stórbættri eignastöðu þjóðarbúsins og miklum gjaldeyrisforða.

Háir skattar

Aukinheldur er vakin athygli á því í skýrslunni að skattheimta á Íslandi sé næsthæst á meðal OECD-ríkja og að skattkerfið sé í ofanálag óskilvirkt. Það sé áhyggjuefni í ljósi þess að skattkerfið hafi afgerandi áhrif á samkeppnishæfni og lífskjör landsmanna. Skattheimta sé meðal helstu atriða sem alþjóðleg og innlend fyrirtæki horfi til við staðsetningu ólíkra hluta starfsemi. Tækifæri séu til staðar til að auka skilvirkni og hvata til verðmætasköpunar til dæmis með því að gefa fyrirtækjum meira svigrúm til að flýta afskriftum og minnka umfang skattbyrði.

Fram kemur í skýrslunni að það sé áhyggjuefni ef stuðningur við nýsköpun með skattaafsláttum minnki á næstu árum, einkum í ljósi þess að stuðningur íslenska ríkisins til rannsókna og þróunar sé almennt lítill í norrænum samanburði. En sterk staða hvað varðar rannsóknir og þróun sé forsenda þess að hægt sé að byggja upp fyrirtæki í alþjóðageiranum.

Þörf á sjálfstæðu regluráði

Þörf er á sjálfstæðu regluráði á Íslandi sem metur afleiðingar löggjafar, segir í skýrslu Viðskiptaráðs, og hætta þarf innleiðingu EES-regluverks með óþarflega íþyngjandi hætti.

Í nágrannalöndum Íslands eru starfrækt svonefnd reglu­ráð (e. Better regulation committee) sem njóta sjálfstæðis frá stjórnvöldum og greina áhrif lagafrumvarpa fyrirfram en með stofnun slíks ráðs hérlendis dregur úr líkum á því að óþarflega íþyngjandi reglur verði að veruleika. Slíkt ráð gæti gefið út skýrslur sem stjórnvöld þyrftu að bregðast við.

„Greining á afleiðingum reglusetningar er nauðsynleg svo markmiðum stjórnvalda um einföldun regluverks náist og óhóflegar kvaðir séu ekki innleiddar sem skerða möguleika íslenskra fyrirtækja til að keppa á alþjóðagrundvelli þar sem fyrirtæki í helstu viðskiptalöndum okkar þurfa ekki að lúta slíkum óþarflega íþyngjandi kvöðum,“ segir í skýrslunni. EES-reglugerðum sé ætlað að samræma regluverk. Séríslenskar kvaðir við innleiðingu vinna gegn því markmiði.

Með auknum fjölda þeirra er hætt við því að Íslendingar sitji uppi með ósamkeppnishæft regluverk. Þá er mikilvægt að Ísland innleiði EES-reglur tímanlega. Dráttur á innleiðingu þeirra getur verið bagalegur fyrir þá sem vinna á alþjóðlegum mörkuðum, segja skýrsluhöfundar.

Fjölga þarf útskrifuðum úr tæknigreinum

Til að stuðla að uppbyggingu fyrirtækja í hugvitsdrifinni starfsemi þarf að fjölga útskrifuðum nemendum úr tæknigreinum. Í skýrslunni segir að hlutfall nemenda sem útskrifist úr svokölluðum STEM-fögum (vísindum, tækni, verkfræði og stærðfræði) sé einn mælikvarði á samkeppnishæfni ríkja. Því sé mikið áhyggjuefni að Ísland standi illa að vígi hvað þetta varðar.

Draga þurfi úr miðstýringu og auka sveigjanleika skóla til að mæta betur þörfum nemenda. Jafnframt þurfi að gefa kennurum frjálsari hendur til að móta námskrá og kennslu út frá almennum grunnviðmiðum. Það hafi skilað góðum árangri í Finnlandi sem útskrifi flesta STEM-menntaða á meðal Norðurlanda.