Fyrr á þessu ári skilaði hópur leiddur af Vilhjálmi Egilssyni, fyrrverandi þingmanni Sjálfstæðisflokksins, skýrslu um stöðu og áskoranir í orkumálum á Íslandi. Þar kemur fram að skýrsluhöfundar telji nauðsynlegt að auka stórlega alla framleiðslu á umhverfisvænni orku á næstu árum. Aðeins þannig verði mögulegt að ná markmiðum stjórnvalda um kolefnishlutleysi fyrir árið 2040.

Vindorkufyrirtæki á Vesturlandi hafa fengið Vilhjálm til að leiða kynningarfundi um orkumál á svæðinu og ræða við íbúa og fyrirtæki um möguleikana sem felast í áformum fyrirtækjanna.

Fyrirtækin sem um ræðir eru Qair, Zephyr, EM Orka og Hafþórsstaðir. Samtals eru fyrirtækin fjögur með níu vindorkugarða á teikniborðinu víðs vegar um vestanvert landið.

Til að setja umfang þessara garða í samhengi myndi orkan sem fengist frá görðunum nægja til að sjá Norðuráli á Grundartanga fyrir um helmingi allrar sinnar orku. Norðurál kaupir í dag um 25 prósent allrar orku sem framleidd er á Íslandi.

Mikilvægt að skoða stóru myndina

Óhætt er að segja að fjör hafi færst í umræðuna um nýtingu vindorku á Vesturlandi í kjölfar kynningarfundanna sem Vilhjálmur leiddi.

Vilhjálmur segir það ekki hafa komið sér á óvart.

„Miðað við það sem ég hef kynnt mér annars staðar þá er ekkert óeðlilegt að það sé hiti í fólki í tengslum við orkunýtingu í þeirra næsta nágrenni. Það er gott og heilbrigt. Raunar var það tilgangur fundanna,“ segir Vilhjálmur.

Hann minnir þó á að hans innlegg hafi í meginatriðum fjallað um stóru myndina. Hlut stjórnvalda í allri ákvarðanatöku og markmiðin sem við höfum sett okkur varðandi kolefnishlutleysi.

„Það sem ég hef viljað leggja til málanna er að við skoðum þessi áform á Vesturlandi í samhengi við áform okkar í loftslagsmálum. Skoðum svo hvernig við förum að því að taka ákvarðanir um einstaka virkjanakosti. Reynum svo að aðlaga ferlana sem við vinnum eftir og eyða óvissunni sem einkennir alla umræðu um orkumál á Íslandi.“

Ef við ætlum að hreyfa okkur í takt við það sem er að gerast í orkumálum heimsins þá getum við ekki endalaust hangið í þessari pattstöðu.

Í því samhengi hræða sporin, að mati Vilhjálms, því undanfarna áratugi hafi áform um nýtingu á umhverfisvænni orku hér á landi dregist óþarflega á langinn.

„Við sjáum bara í hendi okkar hvernig ýmsar framkvæmdir hafa tafist í gegnum tíðina. Jafnvel áratugum saman. Það gengur auðvitað ekki. Ef við ætlum að hreyfa okkur í takt við það sem er að gerast í orkumálum heimsins þá getum við ekki endalaust hangið í þessari pattstöðu.“

Ferlar ekki nógu skilvirkir

Að mati Vilhjálms bendir margt til þess að viðlíka pattstaða muni einkenna umræðu um vindorku á Vesturlandi.

„Ferlarnir sem við vinnum eftir eru ekki nógu skilvirkir. Það er aldrei hægt að vita hvort ákveðnar staðsetningar séu inni í myndinni eða ekki. Þar stendur upp á stjórnvöld að hreyfa við málum og taka ákvarðanir.“

Þess vegna segist Vilhjálmur vilja velta því upp hvað markmiðin um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 raunverulega þýði.

„Markmið Íslands í loftslagsmálum þýða að við þurfum að virkja allavega 24 þúsund gígavattstundir af grænni orku fram til ársins 2040. Í dag erum við að framleiða í kringum 20 þúsund gígavattstundir. Þannig að við erum að tala um meira en tvöföldun í orkuframleiðslu. Það er stóra myndin.“

Ef áformin á Vesturlandi, sem mörgum þykja stórtæk, eru sett í samhengi við markmið landsins í loftslagsmálum segir Vilhjálmur ljóst að það þurfi frekar að bæta í en draga úr. Núverandi vindorkuáform séu einungis dropi í hafið.

„Allir þessir virkjanakostir á Vesturlandi myndu ekki standa undir nema um 12 prósentum af því sem þurfum til að ná settum markmiðum. Samt dagar hver einasti virkjanakostur uppi í áratuga löngum þrætum um eitthvað sem enginn veit hvort verður að veruleika eða ekki. Það gengur auðvitað ekki. Á meðan allt situr fast, fjarlægast þessi háleitu markmið okkar um kolefnishlutleysi.“

Vilhjálmur kallar eftir raunverulegum vilja og frumkvæði stjórnvalda.

„Við getum ekki endalaust látið reka á reiðanum og komið okkur hjá því að taka ákvarðanir. Ef við gerum lítið annað en að karpa þá gerist auðvitað ekki neitt.“

Sem dæmi nefnir Vilhjálmur að það geti tekið fyrirtæki fimm til sex ár að komast í gegnum skipulag og leyfisveitingar.

„Allt ferlið er svifaseint og stofnanir ganga ekki í takt. Ákvarðanirnar, sem öllu máli skipta, eru ekki nógu framarlega í ferlinu. Ábyrgðin á því hvílir svo bæði hjá stjórnvöldum og sveitarfélögum.“

Ef við gerum lítið annað en að karpa þá gerist auðvitað ekki neitt.

Segir fólki heitt í hamsi

Líkt og Vilhjálmur lýsir hafa sveitarfélög á Vesturlandi ekki farið varhluta af þungri umræðu um vindorku á svæðinu að undanförnu. Um það getur framkvæmdastjóri Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi, Páll Snævar Brynjarsson, vitnað.

„Þetta verður langstærsta hitamálið hér á svæðinu næstu árin. Við gerum okkur alveg grein fyrir því og það heyrðist vel á þessum kynningarfundum sem fyrirtækin stóðu fyrir í síðustu viku.“

Fólki er heitt í hamsi, að sögn Páls. Ekki síst þeim sem eiga ríkra hagsmuna að gæta eða búa í nágrenni við fyrirhuguð virkjanasvæði.

„Það eru mjög skiptar skoðanir um nær öll áformin í landshlutanum. Sumir eru hlynntir þessu og sjá möguleika til vaxtar með aukinni orkuframleiðslu, en svo eru aðrir sem eru alfarið á móti þessu og hafa áhyggjur af því að vindorkuver vinni þvert gegn mikilvægri uppbyggingu í ferðaþjónustu.“

Stærsta hagsmunamál Vesturlands

Páll segir þessar sömu skiptu skoðanir einkenna umræðu innan sveitarfélaga og á meðal pólitískra fulltrúa.

„Sveitarfélögin hafa viljað stíga mjög varlega til jarðar í þessum málum. Ég sé ekki fram á að það sé að fara að breytast. En það eru alveg gríðarlega miklir hagsmunir undir. Bæði fyrir íbúana á svæðinu og þau fyrirtæki sem hér eru.“

Páll segist þó ekki hafa orðið var við það að stórfyrirtæki eins og Norðurál beiti einhverjum þrýstingi eða hafi sig í frammi varðandi fyrirhuguð vindorkuáform á svæðinu.

„Hitt er þó alveg ljóst að það er mikið hagsmunamál fyrir svæðið að hægt sé að tryggja mikilvægum fyrirtækjum nægilegt rafmagn. Það á ekki bara við um Norðurál heldur gildir það um alla atvinnuuppbyggingu á svæðinu.“ Þrátt fyrir heitar umræður segist Páll skynja að allir séu að reyna að vanda sig.

„Það mun áfram gefast ráðrúm til að skiptast á skoðunum um vindorkuna á Vesturlandi, það er alveg ljóst. Á meðan regluverkið er eins og það er þá verðum við áfram á umræðustigi næstu árin. Sumum finnst það ágætt á meðan aðrir myndu vilja sjá hjólin hreyfast hraðar. Það er nú bara sá veruleiki sem við búum við,“ segir Páll.