Ríkisstjórnarinnar og Alþingis bíður krefjandi verkefni. Covid-faraldurinn hefur haft mikil áhrif á afkomu ríkissjóðs. Nýtt Alþingi kom saman í vikunni og um helgina er búist við að endurnýjað stjórnarsamstarf Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokks verði kynnt formlega.

Vert er að staldra við á þessum tímamótum, skoða stöðuna og það sem fram undan er. Í febrúar á þessu ári sagði Ríkisendurskoðun að samanlagður halli áranna 2020 og 2021 stefndi í um 540 milljarða, 270 milljarða í fyrra og 264 milljarða í ár. Nú stefnir í að hallinn í ár verði innan við 200 milljarðar. Hagkerfið hefur tekið við sér fyrr en búist var við, meðal annars vegna þess að víðtækar bólusetningar hér og erlendis hafa gert okkur og öðrum þjóðum kleift að draga úr ferðahömlum fyrr og í meiri mæli en reiknað hafði verið með.

Nokkur samhljómur

Faraldurinn hefur leitt glögglega í ljós að brotalamir eru á uppbyggingu heilbrigðiskerfisins hér á landi. Í næstum tvö ár hefur hefðbundin pólitík vikið fyrir baráttu við skæða óværu og samstöðu alls pólitíska litrófsins, að mestu, um sóttvarnir.

Mörg stór og erfið verkefni bíða þings og ríkisstjórnar í heilbrigðismálum, loftslagsmálum, húsnæðismálum, öldrunarmálum og skuldamálum ríkisins, svo eitthvað sé nefnt. Þrátt fyrir að Covid-skuldasöfnun ríkisins virðist ætla að verða minni en óttast var, nemur Covid-skuldahalinn engu að síður tæpum 500 milljörðum og enn á eftir að bætast við.

Markaðurinn leitaði til tveggja þingmanna eftir mati þeirra á stöðunni og verkefnunum sem fram undan eru. Nokkur samhljómur virðist vera milli Willums Þórs Þórssonar, þingmanns Framsóknarflokksins í Kraganum og formanns fjárlaganefndar á síðasta kjörtímabili, og Kristrúnar Frostadóttur, nýs þingmanns Samfylkingarinnar í Reykjavíkurkjördæmi suður og fyrrverandi aðalhagfræðings Kviku banka.

„Þrátt fyrir áföll í ferðaþjónustu stefndi hér allt í mjúka lendingu í hagkerfinu vorið 2020. Svo brast Covid á og allt gerbreyttist nánast á einni nóttu. Það minnir mann hins vegar á hvað það er mikilvægt að hafa trausta efnahagsumgjörð. Ég tel að breytingin á ríkisfjármálunum sem varð með lögum um opinber fjármál styrki þá umgjörð,“ segir Willum Þór. „Svo skipti máli að skuldahlutfallið var komið um eða undir 30 prósenta markið, en var 84 prósent 2011. Þess vegna gátum við brugðist mjög kröftuglega við.

Nú eru vísbendingar um að öflugt viðbragð stjórnvalda sé að skila árangri. Samdrátturinn er minni en áætlað var, kröftug einkaneysla og dregið hefur hraðar úr atvinnuleysi en útlit var fyrir. Hlutabótaleiðin var mikilvæg og svo hefur aðgerðin Hefjum störf í framhaldi heppnast vel og ég hef trú á að endurgreiðslur á kostnaði til að styðja við atvinnulífið, nýsköpun, rannsóknir og þróun, skili sér til lengri tíma litið.“

„Þegar ég horfi á efnahagsmál og stöðu ríkissjóðs nú, við upphaf nýs kjörtímabils, lít ég á þetta sem tvö aðskilin mál. Annars vegar er það Covid-hallinn og hins vegar undirliggjandi rekstur ríkissjóðs – hvert stefnum við og hvert viljum við fara? Þetta eru tveir aðskildir hlutir,“ segir Kristrún.

„Covid-hallinn er ekki hefðbundinn rekstrarhalli heldur afmörkuð útgjöld vegna hamfara af völdum náttúrunnar. Covid-kreppan er sértæk kreppa, ekki hefðbundin hagsveifla, og það er mjög eðlilegt að dreifa kostnaði af svona halla yfir mörg ár, væri raunar mjög hættulegt fyrir hagkerfið og samfélagið ef ríkið ætlaði að vinna mjög hratt á þeim skuldahala sem fylgir. Covid-hallinn hverfur af sjálfu sér, ef við pössum okkur á því að fara ekki í óhóflegan niðurskurð sem dregur úr tekjuvexti hagkerfisins og þar með talið ríkissjóðs.“

Markviss stefnumótun mikilvæg

Willum Þór og Kristrún eru bæði á þeirri skoðun að þrátt fyrir aðkallandi og krefjandi verkefni, sé brýnt að móta stefnu í mikilvægum málaflokkum og horfa til framtíðar í þeim efnum. Kristrún nefnir sérstaklega heilbrigðiskerfið, sem hún segir líða fyrir skort á stefnumörkun og vanfjárfestingu til lengri tíma. Hún segir ljóst að Landspítalinn þurfi á neyðarpakka að halda, en mikilvægt sé að marka skýra stefnu í heilbrigðismálum, skortur á framtíðarsýn hafi skapað dýrara heilbrigðiskerfi en ella. Ekki megi festast í umræðu um útfærsluna, hvort um einkarekstur eða opinberan sé að ræða, áður en umræðan um markmið sé kláruð. Ríkið sé alltaf greiðandinn. Ekki megi hola opinbera hluta kerfisins að innan, en mikilvægt sé að ákveða hvaða kröfur við gerum til kerfisins og hvers konar þjónustu við viljum veita. Síðan sé hægt að taka ákvörðun um hvernig sé best að gera þetta.

Kristrún telur ekki rétt að ráðast í eignasölu til að greiða niður Covid-skuldir, þar sem ríkið glími ekki við lausafjárvanda. Hún segir sölu ríkiseigna eiga að vera hluta af langtímaákvarðanatöku um hvar og hvernig ríkið beiti sér, en ekki úrræði til að loka gati í eitt skipti.

Blikur á lofti en góð sóknarfæri

Hækkun á hrávöruverði, tregða í framleiðsluferlum og mikil hækkun flutningskostnaðar hafa valdið kostnaðarverðbólgu sem veldur Willum áhyggjum, enda geti hún verið illskeytt og lítið sem við getum gert við slíkri verðbólgu á alþjóðlegum mörkuðum. Hins vegar telur hann jákvætt að svo virðist sem gengisfallið í kjölfar Covid sé þegar komið fram og krónan nokkuð stöðug. Hún geti jafnvel hækkað eftir því sem ferðamönnum fjölgi á ný og það vegi upp á móti erlendum kostnaðarhækkunum.