Þorsteinn Friðrik Halldórsson
Miðvikudagur 19. febrúar 2020
06.00 GMT

Staða íslenskrar stóriðju hefur breyst mikið á undanförnum áratug. Hagstæðir samningar hafa runnið út og nýrri samningar, sem kveða á um hærra raforkuverð en áður, hafa tekið gildi. Forstjóri Landsvirkjunar segir samninginn við álverið í Straumsvík sanngjarnan og að Landsvirkjun sé með traustar ábyrgðir fyrir greiðslum. Forstjóri Elkem á Íslandi segir óljóst hvað taki við þegar samningurinn við Landsvirkjun rennur út árið 2029. Raforkuverðið sé komið að þolmörkum.

„Það er hvorki hægt að segja að raforkuverðið sé einstaklega gott né einstaklega slæmt. Vandinn er sá að samkeppnishæfni verksmiðjunnar á Íslandi samanstendur af fleiri þáttum en raforkunni einni og sér og raforkan var sá þáttur sem gerði það að verkum að það borgaði sig að reka verksmiðju á Íslandi,“ segir Einar Þorsteinsson, forstjóri Elkem á Íslandi, í samtali við Markaðinn.

„Það er skýr skuldbinding af hálfu beggja fyrirtækja til langs tíma. Orkan er samningsbundin þannig að við erum ekki að skoða aðra möguleika,“ segir Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar, um álverið í Straumsvík.

Rio Tinto, eigandi álversins í Straumsvík (ISAL), greindi frá því í síðustu viku að fyrirtækið myndi skoða allar leiðir þegar kæmi að endurskoðun á starfseminni. Meðal annars kæmi til greina að loka álverinu en Rio Tinto myndi gefa sér tíma fram í júní til að taka ákvörðun um lokunina.

Móðurfyrirtækið hefur bæði selt og lokað álverum í Evrópu og álverið í Straumsvík er í dag eina álver Rio Tinto í Evrópu. Á síðustu fjórum árum – frá árinu 2016 – nemur rekstrartap álversins um 170 milljónum dala, um 21 milljarði króna á núverandi gengi. Tapið nam um 10 milljörðum í fyrra og fyrirséð er að minnsta kosti fjögurra milljarða tap á þessu ári.

Samningur Landsvirkjunar og Rio Tinto á Íslandi, sem tók gildi haustið 2010 og gildir til ársins 2036, fól í sér tímamót enda var með honum afnumin tenging raforkuverðs við álverð og þess í stað miðað við bandaríska neysluvísitölu.

Spurður um stöðuna sem nú er komin upp segir Hörður að álverið í Straumsvík búi við erfið rekstrarskilyrði eins og önnur álver. Þar vegi þungt aukið framboð á markaði, mikil framleiðsluaukning í Kína og samdráttur í eftirspurn eftir áli á síðasta ári.

„Varðandi raforkuverðið teljum við að samningurinn sé sanngjarn fyrir bæði fyrirtækin. Vissulega er hann ekki ódýr, en hann er sanngjarn. Á heildina litið tel ég álverið ágætlega samkeppnisfært í iðnaði sem býr við krefjandi aðstæður,“ segir Hörður og bætir við að Straumsvík hafi glímt við ítrekuð vandamál í rekstri á undanförnum árum, sem eru óháð raforkuverðinu.

Landsvirkjun reisti Búðarhálsvirkjun til að efna samninginn frá árinu 2010 og Rio Tinto réðst í 500 milljóna dollara fjárfestingarverkefni í því skyni að auka framleiðslu álversins og hefja framleiðslu á verðmætari afurðum.

Framleiðsluaukningin sem stefnt var að náðist ekki að fullu og árið 2014 var endursamið til að orkuafhendingin endurspeglaði betur orkuþörf álversins. Rio Tinto þurfti að greiða Landsvirkjun 17 milljónir Bandaríkjadollara, vegna kostnaðarins sem það hafði í för með sér fyrir Landsvirkjun að reisa Búðarhálsvirkjun fyrr en þörf krafði.

Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar.
Fréttablaðið/Ernir

Þá bendir Hörður á að bæði Landsvirkjun og Rio Tinto hafi gengið sátt frá samningaborðinu á sínum tíma. Haft var eftir Herði þegar samningurinn tók gildi að miðað við þáverandi álverð skilaði samningurinn umtalsverðri hækkun á raforkuverði fyrir fyrirtækið. Rannveig Rist, forstjóri Rio Tinto á Íslandi, sagði að þetta væri „mikilvægur áfangi fyrir álverið“ og renndi sterkari stoðum undir framtíð þess.

Sérfræðingar í orkumálum hafa bent á að samningur Landsvirkjunar og Rio Tinto frá árinu 2010 feli í sér endurskoðunarákvæði sem hægt er virkja árið 2024.

„Eins og komið hefur fram er endurskoðunarákvæði eins og oft er í svona langtímasamningum. Þetta ákvæði á að tryggja að samningurinn sé áfram sanngjarn fyrir báða aðila,“ segir Hörður aðspurður.

Þá er talið að í samningnum sé kveðið á um móðurfélagsábyrgð á kaupskyldu eins og var í eldri samningi fyrirtækjanna. Þannig þurfi móðurfélag álversins að ábyrgjast lágmarkskaup á raforku, um 80 prósent, út samningstímann, eða fram til ársins 2036.

„Ef það kemur upp ágreiningur þá er skýrt kveðið á í samningnum hvernig eigi að leysa úr því.“

„Við teljum að það séu traustar ábyrgðir fyrir skuldbindingum beggja aðila í samningnum. Það hefur enginn ágreiningur verið um það,“ segir Hörður. Spurður hvort hann telji líkur á að Rio Tinto geti farið með ákvæðið um móðurfélagsábyrgð fyrir dómstóla ítrekar hann að enginn ágreiningur hafi komið upp.

„Ef það kemur upp ágreiningur þá er skýrt kveðið á í samningnum hvernig eigi að leysa úr því.“

f18030913 rannveig 10.jpg

Raforkuverð ISAL fyrir hverja megavattstund er um 38 dalir að sögn viðmælenda Markaðarins sem þekkja vel til. Í verðinu er raforkuflutningur innifalinn sem er talinn nema um sex dölum. Til samanburðar má ætla að raforkuverð til Fjarðaáls sé vel undir þrjátíu dölum og að kjör Norðuráls hafi verið svipuð þar til í fyrra þegar endurnýjaður samningur við Landsvirkjun tók gildi. Þá er Rio Tinto sagt borga 26 dali með flutningi fyrir hverja megavattstund í Kanada.

Álverið í Straumsvík er annar stærsti viðskiptavinur Landsvirkjunar á eftir Fjarðaáli á Reyðarfirði en samkvæmt ársskýrslu orkufyrirtækisins fyrir árið 2018 eru um 23 prósent af raforkusölu þess til álvers Rio Tinto.

Markaðurinn óskaði eftir viðtali við Rannveigu Rist um samkeppnishæfni Rio Tinto á Íslandi en fyrirtækið varð ekki við beiðninni. Þá vildu forsvarsmenn Norðuráls ekki tjá sig um stöðu mála.

30mynf68260811_fjaral_01.jpg

Tor Arne Berg, forstjóri Fjarðaáls, segist ekki geta tjáð sig um raforkusamning álfyrirtækisins við Landsvirkjun enda sé hann trúnaðarmál.

„Það er þó alveg ljóst að álverið var reist hér á landi vegna þess að hér var í boði langtímasamningur á stöðugri orku,“ segir hann.

„Helsta ógnin sem steðjar að áliðnaði um þessar mundir er offramleiðsla í Kína sem kemur til vegna óeðilegra niðurgreiðslna frá ríkinu. Þetta hefur orðið til þess að álverð hefur fallið á alþjóðlegum markaði sem þrengir mjög að samkeppnisstöðu í þessari grein,“ bætir forstjórinn við.

Fjórtán milljarða króna arðgreiðsla

Álverið í Straumsvík greiddi arð upp á 130 milljónir dala til móðurfélagsins árið 2017 en upphæðin jafngildir um 13,9 milljörðum króna miðað við meðalgengi ársins. Í svari frá Rio Tinto á Íslandi kemur fram að arðgreiðslan hafi verið sú eina sem fyrirtækið hefur greitt frá árinu 2004.

„Þetta var fjármagn sem var til í fyrirtæki frá því áður en taprekstur jókst vegna hás raforkukostnaðar og krefjandi markaðsaðstæðna. Arðgreiðslan fór fram vegna þess að fyrir lá bindandi kauptilboð frá Hydro um að kaupa ISAL en fyrirtæki eru jafnan ekki seld með lausafé,“ segir Bjarni Már Gylfason, upplýsingafulltrúi Rio Tinto á Íslandi.

Hydro gerði skuldbindandi tilboð um kaup á öllu útgefnu hlutafé í álverinu í febrúar 2018 og í kjölfarið sagði Ole Sæter, yfirmaður álvera Hydro, þegar hann var spurður af blaðamönnum, að samningurinn við Landsvirkjun væri samkeppnishæfur.

Norski álframleiðandinn Norsk Hydro hætti sem kunnugt er við kaupin á álverinu í Straumsvík haustið 2018 en félagið sagði við það tilefni að tekið hefði lengi tíma en búist var við að fá samþykki framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins fyrir kaupunum.

Eftir að Norsk Hydro hætti við kaupin var álverið aftur sett í söluferli og greindu erlendir miðlar frá því að Glencore, einn af stærstu eigendum Norðuráls, og hið þýska Trimet Aluminium, hefðu áhuga á að kaupa álverið. Rannveig sagði nýlega í samtali við mbl.is að því söluferli væri lokið: „Nú er ekki verið að vinna í sölumálum, heldur verið að ræða við aðila hérlendis um hvort eigi að halda þessum rekstri áfram.“

Fjallað var um mögulega sölu á álverinu í Straumsvík á Aluminium Insider síðasta sumar sem taldi álverið vera heppilega fjárfestingu.

„Þrátt fyrir að ISAL greiði hæsta raforkuverðið á meðal íslenskra álvera er það enn með því lægsta sem finnst í Evrópu. Ísland framleiðir alla sína raforku með vatnsafli og jarðvarma sem er í samræmi við stefnu Rio Tinto um „grænt ál“. En að því gefnu að raforkuverðið sé mun hærra í Straumsvík en hjá álverum Rio Tinto í Kanada, þá er er ákvörðunin um að losa sig við álverið í samræmi við stefnu Rio um að draga úr kostnaði og hámarka arðsemi,“ skrifaði greinandi Aluminium Insider.

Óvissa um hvað tekur við hjá Elkem

Elkem hefur starfrækt járnblendiverksmiðju á Grundartanga frá árinu 1979 sem var á hagstæðum samningi hjá Landsvirkjun fram til ársins 2019. Elkem ákvað að nýta heimild í samningnum um að framlengja raforkuviðskiptin um tíu ár eða fram til ársins 2029. Þar með var virkjað ákvæði um að sérstakur gerðardómur skyldi ákveða hvaða verð yrði á raforkunni það tíu ára tímabil. Niðurstaða gerðardóms fól í sér umtalsverða hækkun á raforkukostnaðinum.

„Ef við skoðum þættina sem hafa áhrif á afkomu okkar má segja að sá þáttur sem vegur þyngst sé markaðsverð á afurðum. Það sveiflar afkomunni upp og niður. En ef við skoðum samkeppnishæfni verksmiðju okkar á Íslandi – Elkem er með 27 verksmiðjur á heimsvísu – þá samanstendur hún af þremur meginþáttum og hefur gert það frá upphafi,“ segir Einar.

„Þar má fyrst nefna flutningskostnað. Við flytjum öll hráefni inn og allar afurðir út. Þetta hefur veikt samkeppnistöðu okkar gagnvart keppinautum í Evrópu,“ segir Einar.

Verksmiðja Elkem á Grundartanga.
Fréttablaðið/Anton Brink

Annar þáttur sem vegur þungt er innlendur kostnaður og launakostnaður. Öll þjónusta sem Elkem kaupir innanlands er beintengd við launaþróun og þessi kostnaður er mjög óhagstæður að sögn Einars. Verksmiðja Elkem á Íslandi er sú dýrasta innan samstæðunnar hvað laun varðar.

„Þriðji þátturinn er raforkan en hún er ástæðan fyrir því að verksmiðjan er yfirleitt á Íslandi. Raforkuverðið var hagstætt og gerði það að verkum að verksmiðja á Íslandi var samkeppnishæf. Eftir niðurstöðu gerðardóms má segja að þessi samkeppnisþáttur sé að miklu leyti horfinn,“ segir Einar.

„Ef við skoðum meðalafkomu síðustu ára – á bilinu tíu til þrettán ár – þá má segja að raforkuhækkunin hafi að stórum hluta étið upp allan hagnaðinn. Þetta þýðir að við höfum verið og erum að leita leiða til að hagræða og fækka fólki.“

Vandinn er tvíþættur að sögn Einars. Annars vegar er fyrirtækið að glíma við skammtímaáhrif af hærra raforkuverði og hins vegar vakna spurningar um hvað taki við þegar samningurinn rennur út árið 2029.

„Þegar við fjárfestum í uppbyggingu þurfum við að horfa meira en níu ár fram í tímann. Við höfum þurft að setja ýmis góð mál á ís á meðan óvissan er eins og hún er í dag.“

„Það sem hrjáir okkur mest er spurningin um hvað tekur við eftir 2029. Ef það stefnir í enn hærra raforkuverð þá lítur þetta afskaplega illa út og við þurfum svar við þeirri spurningu mjög fljótt vegna þess að við höfum stöðvað fjárfestingu í uppbyggingu.

Þegar við fjárfestum í uppbyggingu þurfum við að horfa meira en níu ár fram í tímann. Við höfum þurft að setja ýmis góð mál á ís, til dæmis verkefni sem snúa að endurnýtingu á orku og varma, á meðan óvissan er eins og hún er í dag,“ segir Einar.

„Afurðaverðið mun sveiflast upp og niður en samkeppnishæfnin hefur versnað svo mikið að við þurfum að reka verksmiðjuna betur en aðrir innan Elkem og líklega betur en flestir okkar keppinautar til þess að það sé arðbært að vera hérna. En arðsemin til lengri tíma litið er ekki mjög spennandi og það er ólíklegt að við myndum byggja verksmiðju á Íslandi í dag.“

Þá nefnir Einar að Landsvirkjun hafi ekki verið sátt við niðurstöðu gerðardóms og talið að raforkuverðið ætti að vera hærra. Því sé líklegt að Landsvirkjun muni fara fram á hærra verð en rekstur Elkem getur staðið undir þegar núgildandi samningur rennur út.

Gott verð á heimsmælikvarða

Landsvirkjun stóð fyrir fundi í byrjun árs þar sem Martin Jackson, álsérfræðingur hjá greiningarfyrirtækinu CRU, fjallaði um stöðu íslenskra álvera í alþjóðlegu samhengi.

„Íslenski áliðnaðurinn er í góðri stöðu í dag. Sjálfbærni er lykilatriði í áliðnaðinum í dag, og með vaxandi regluverki og hærri kolefnissköttum verður hún sífellt mikilvægari,“ sagði Jackson, spurður um stöðu áliðnaðarins hér á landi.

Klippt hefur verið neðan af gröfunum til að sýna mismuninn betur.
CRU Group

„Það jákvæða við íslenska áliðnaðinn, þar sem álverin eru hagkvæm og knúin af vatnsaflsorku, er að hann stendur vel hvað varðar kostnað vegna þess að kolefnislosun mun á endanum leiða til hærri kostnaðar hjá álverum. Ef þú ert að losa lítið í dag þá verður kostnaðurinn hlutfallslega minni þegar fram í sækir.“

Spurður nánar út í hvort íslensk álver væru samkeppnishæf í dag hvað kostnað varðar svaraði Jackson játandi og nefndi að þau væru á meðal þeirra álvera sem væru með hvað lægstan orkukostnað á heimsvísu. Einungis álver í Kanada byggju við hagstæðari orkukjör. Aftur á móti versnaði samkeppnisstaðan þegar annar rekstrarkostnaður væri tekinn með í reikninginn.

Virði afurða er lykilþáttur

Í erindi Jacksons kom fram að ein af ástæðunum fyrir því að Ísland er orðið eftirbátur Noregs í álframleiðslu væri sú að norsk álver framleiði virðismeiri afurðir. Álhleifar eru einfaldasta afurðin en með sérhæfðari framleiðslu er hægt að fimmfalda arðsemi framleiðslunnar. Aftur á móti er ekki auðvelt að sækja inn á þennan markað enda er fjármagnsfrekt að sérhæfa framleiðsluna.

Rannveig sagði í samtali við mbl.‌is í síðustu viku að álið sem búið er til í verksmiðjunni væri í hæsta gæðaflokki og framleiddar væru flóknar og dýrar vörur sem fáir aðrir aðilar gætu framleitt.

„Við höfum mikla sérhæfingu sem byggir á mikilli þekkingu, og við erum búin að komast eins langt og hægt er með þetta. Við erum alltaf með þetta tap, og meginástæða fyrir því er að við erum að borga miklu hærra verð fyrir raforkuna en aðrir í iðnaðinum, bæði þegar litið er hér innanlands eða skoðaður er samanburður við útlönd. Þannig að við erum með mjög óhagstætt raforkuverð og eigum ekki annars kost,“ sagði Rannveig.

Einar hjá Elkem segir að á síðastliðnum tíu árum hafi fyrirtækið fjárfest í búnaði til að framleiða virðismeira kísiljárn og sú fjárfesting hafi heppnast vel.

„Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að við erum ekki búin að gefast upp þrátt fyrir að grunnforsendur hafi breyst,“ segir Einar.

Straumsvík á lista yfir ósamkeppnishæf álver

Í greiningu Deutsche Bank sem var birt í október í fyrra er fjallað um stöðu álvera utan Kína en þar er álverið í Straumsvík í 24. sæti á lista yfir ósamkeppnishæfustu álverin. Greinendum bankans reiknast til að framlegð álversins af hverju framleiddu tonni, miðað við meðalverð áls á þriðja ársfjórðungi 2019, hafi ekki verið nema um 16 Bandaríkjadalir. Álverð hefur síðan lækkað frá því að greiningin var birt. Þá var miðað við 1.765 dali á hvert tonn en verðið stendur nú í 1.678 dölum.

Greinendur bankans segja að minnkandi framlegð og aðstæður á markaði hafi aukið líkurnar á því að álverum verði lokað. Álver í Evrópu og Asíu eru sögð í mestri hættu og eru þrjú álver í Þýskalandi á vegum álframleiðandans Trimet nefnd sérstaklega í því samhengi. Þegar vikið er að hugsanlegum lokunum hjá Rio Tinto nefna greinendurnir tvö álver í Eyjaálfu, annað í Ástralíu og hitt á Nýja-Sjálandi, en álverið í Straumsvík er ekki tekið sérstaklega fyrir.

Sigríður Mogensen, sviðsstjóri hugverkasviðs SI.

Staða gagnavera versnað

Sigríður Mogensen, sviðsstjóri hugverkasviðs hjá Samtökum iðnaðarins, segir að fjarað hafi undan samkeppnishæfni gagnavera frá árinu 2018.

„Ísland er að tapa samkeppnisforskoti sínu í þessum iðnaði og það er tvennt sem skiptir mestu máli í þeim efnum: Annars vegar raforkuverðið og hins vegar gagnatengingar.

Við fáum skýr svör frá okkar félagsmönnum um að raforkuverð sé ekki samkeppnishæft og að betri kjör bjóðist annars staðar. Þetta birtist meðal annars í þeirri ákvörðun Advania Data Centers að byggja frekar nýtt gagnaver í Svíþjóð en hér á landi,“ segir Sigríður.

„Raforkuverð hjá framleiðandanum er eitt en síðan eru það flutnings- og dreifikostnaður sem leggjast ofan á verðið. Þegar fyrirtæki tekur ákvörðun um uppbyggingu á gagnaveri er horft til heildarverðsins auk annarra þátta.“

Sigríður segir að horfa þurfi til virðiskeðjunnar í heild sinni. Umræðan eigi ekki að snúast um einstakt fyrirtæki og arðsemi þess heldur um arðsemi þjóðarbúsins. Þá skipti máli að byggja upp öflugan og samkeppnishæfan iðnað.

F41301017 Genesis-02.jpg

„Gagnaversiðnaðurinn er sá iðnaður sem er að vaxa hvað hraðast á heimsvísu. Það er vaxandi eftirspurn eftir vinnslu og hýsingu gagna, og hún mun fyrirsjáanlega aukast mjög mikið. Gagnaversiðnaðurinn byggðist upp tiltölulega hratt hér á landi en það eru blikur á lofti varðandi framhaldið.

Spurningin er hvort Ísland ætli að vera þátttakandi í þessari þróun á heimsvísu. Þá skiptir máli að við höldum rétt á spilunum svo við missum ekki alveg úr höndunum það samkeppnisforskot sem við höfðum á sínum tíma,“ segir Sigríður.

Athugasemdir