Lífeyrissjóðum hefur ekki boðist tækifæri til að taka þátt í innviðauppbyggingu hér á landi og því hafa ýmsir þeirra fjárfest í erlendum innviðasjóðum. Áhugi er fyrir hendi hjá fjárfestum að taka þátt í slíkri uppbyggingu hérlendis og mögulega væri það tækifæri til að laða að erlenda fjárfesta. Þetta segir Svanhildur Hólm Valsdóttir, framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs, í samtali við Fréttablaðið.

Hún segir að með samstarfi í innviðauppbyggingu (e. public-private partnership, PPP) geti stjórnvöld veitt minni fjármunum í slík verkefni og við það skapist svigrúm til að bæta í grunnþjónustu og draga úr halla ríkissjóðs. Fram hefur komið í fjölmiðlum að áætlað er að ríkið verði rekið með 320 milljarða króna halla sem rekja má til COVID-19.

Svanhildur Hólm Valsdóttir, framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs.

Að auki er nefnt í skoðun sem Viðskiptaráð tók saman að slíkt samstarf flýti fyrir nauðsynlegri og arðbærri uppbyggingu, auki framleiðslugetu hagkerfisins og bæti lífskjör.

Vegagerð, flugvellir, íþróttamannvirki

Dæmi um innviðafjárfestingar er vegagerð, til dæmis tvöföldun Hvalfjarðarganga; flugvellir og má nefna stækkun Leifsstöðvar sem dæmi; íþróttamannvirki á borð við nýja Laugardalshöll og uppbyggingu spítala og hjúkrunarheimila. Eins má nefna vindorkuver, uppbyggingu dreifikerfa og sæstrengi.

Fram kemur í skoðuninni að rökin að hið opinbera eigi að annast framkvæmdir vegna þess að því bjóðist bestu kjörin á lánum, séu veik. Stæðu þau á traustum grunni myndi það hafa í för með sér að ríkið ætti ætíð að fjármagna framkvæmdir. Ríkið njóti bestu kjaranna vegna þess að skattgreiðendur beri ótakmarkaða ábyrgð á skuldunum og ríkið, sem er útgefandi peninganna, getur ekki orðið gjaldþrota í eigin mynt. „Þannig segja fjármögnunarkjör ríkisins lítið sem ekkert um hversu hagkvæmt það er að hið opinbera standi í innviðaframkvæmdum,“ segir Viðskiptaráð.

Opinberar framkvæmdir fara oftar fram úr kostnaðaráætlun

Ókostir opinberra innviðaframkvæmda séu meðal annars að þær fari oftar fram úr kostnaðaráætlun en einkaframkvæmdir. „Þrýstingur á verktaka að halda sér innan tíma- og kostnaðaráætlana er oftar en ekki minni, þegar verkefni er á ábyrgð hins opinbera. Þetta er meðal annars vegna þess að hið opinbera er almennt minna háð arðsemi en einkaaðilar,“ segir Viðskiptaráð sem nefnir einnig aðra ókosti eins og seinagang og takmarkað svigrúm til fjárfestinga vegna krafna um útgjöld til annarra málaflokka.

„Ef verkefni fjármögnuð af hinu opinbera fara fram úr kostnaðar­áætlun kemur það fyrr eða síðar niður á almenningi,“ bendir Viðskiptaráð á.

„Ef verkefni fjármögnuð af hinu opinbera fara fram úr kostnaðar­áætlun kemur það fyrr eða síðar niður á almenningi, annað hvort með aukinni skattbyrði eða skerðingu á opinberri þjónustu, nema hvort tveggja sé,“ segir í skoðuninni.

Dæmigerð uppbygging samvinnuverkefna er á þá vegu að samið er til 20 til 25 ára þar sem andlag framkvæmdanna er að fullu í eigu einkaaðilanna. Þannig er hönnun, framkvæmd, rekstur og viðhald á herðum einkaaðila og að samningstíma loknum er eignin afhent hinu opinbera, ýmist gjaldfrjálst eða gegn fyrir fram ákveðnum skilmálum. Dæmi um slíkan samning eru Hvalfjarðargöngin sem afhent voru ríkinu skuldlaust árið 2018, 20 árum eftir opnun ganganna. Svanhildur Hólm segir að það verkefni hafi tekist vel.

Viðskiptaráð áréttar í skýrslunni að Vaðlaheiðargöng séu ekki samvinnuverkefni „þar sem ríkið kom að nær allri fjármögnun þeirra, bæði með hlutafé og lánveitingum.“

Aukin fjárfesting í innviðum stytti biðina eftir hagvaxtarskeiði

Viðskiptaráð segir að efnahagslegra áhrifa kórónaveirunnar muni gæta áfram eftir að bólusetningum lýkur. Aukin innviðafjárfesting gæti gegnt lykilhlutverki við að stytta atrennuna í nýtt hagvaxtarskeið.

Á árunum 2000-2009 var opinber fjárfesting að meðaltali 5,1 prósent af landsframleiðslu en í kjölfar fjármálakreppunnar dró verulega úr og var hún að meðaltali 3,3 prósent á árunum 2010-2019. Af þessu má lauslega áætla að uppsöfnuð fjárfestingarþörf í innviðum sé tæplega 460 milljarðar króna. „Þannig hafa fjármunir hins opinbera í innviðum á mann rýrnað um tæp 5 prósent á síðustu tíu árum og eru nú á svipuðum stað og þeir voru 2003.

Í ljósi þessa og skorts á fjárfestingu almennt er ljóst að finna þarf leiðir til að auka innviðafjárfestingu og það í mun meira mæli en ráða má af spám og áætlunum stjórnvalda,“ segir í skoðun Viðskiptaráðs.

Tólf prósenta ávöxtun að meðaltali í fjórtán ár

Ávöxtun lífeyrissjóða í Ástralíu af því að fjárfesta í innviðasjóðum nam tólf prósentum á ári á tímabilinu 1997 til 2011. Á fyrstu sjö árunum var ávöxtunin að meðaltali tíu prósent á ári.

Lífeyrissjóðir í Kanada fjárfesta í meira mæli beint í innviðum en ekki í gegnum innviðasjóði eins og tíðkast í Ástralíu. Dæmi um slíkar fjárfestingar eru eignarhlutir kanadíska lífeyrissjóðsins OOTP í flugvöllum víða í Evrópu, þar með talið Kastrup í Danmörku. Greining Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) frá árinu 2013, leiddi í ljós að meirihluti fjárfestinganna hefði gengið vel og sumar skilað ávöxtun yfir markmið. „Yfirleitt hefur reynslan verið sú að tekjuáætlanir standast, en óvænt vandamál í samskiptum við verktaka og stjórnvöld geta aukið kostnað, sem dregur úr ávöxtun,“ segir Viðskiptaráð.

Flugvellir eru á meðal innviða sem lífeyrissjóðir og aðrir einkafjárfestar hafa fjárfest í.
Fréttablaðið/Ernir

Fjárfestingarþörf íslenskra lífeyrissjóða er um 350 milljarðar króna á ári, en fjárfestingarkostir hér á landi eru takmarkaðir. Viðskiptaráð segir að það væri skynsamlegt að fjölga innlendum fjárfestingarkostum fyrir sjóðina og þeir kæmu í auknum mæli að uppbyggingu innviða. „Sparnaður landsmanna myndi þannig fjármagna mikilvæga innviði og njóta ávöxtunar af uppbyggingunni í stað þess að fjármögnun fari, þegar upp er staðið, öll í gegnum skattkerfið.“

Fjárfestingar í innviðum eru iðulega stórar í sniðum og til langs tíma og henta því vel lífeyrissjóðum sem vilja binda fé sitt í langan tíma og fá fremur örugga og stöðuga ávöxtun, segir í skoðun Viðskiptaráðs.