Opinberum fjármálum þróaðra ríkja hefur undið fram með merkilega áþekkum hætti síðastliðna öld. Umsvifin hafa almennt aukist og síhækkandi hlutfall opinbers fjár rennur til tilfærslukerfa, þ.e. ýmiss konar bóta. Þá hafa kröfur haldið áfram að aukast um bætt gæði og aukið umfang opinberrar þjónustu. Einnig hefur almennt hægt á hagvexti og framleiðni í iðnríkjum undanfarna áratugi og horfur eru á að sú þróun haldi áfram samhliða hækkandi lífaldri. Samneyslan eykst stöðugt á meðan fyrirséð er að hlutfallslega færri vinnandi hendur munu standa undir henni.

Opinber fjármál eru af þessum sökum undir sífellt meiri þrýstingi. Þróunin hefur orðið mörgum ríkjum hvatning til að styrkja umgjörð fjármálanna með því að þróa aðferðir sem stuðla að auknu aðhaldi, meira gagnsæi og aukinni framsýni þegar kemur að meðförum almannafjár. Úrlausnarefnin geta verið flókin og virst óyfirstíganleg, en hægt er að draga lærdóm af reynslu annarra ríkja og taka sér til fyrirmyndar það sem vel hefur heppnast annars staðar. Flest þróuð ríki eru komin lengra á veg en Ísland í þessum efnum.


Langtímaáskoranir


Víða erlendis er það sjálfsögð krafa af hálfu skattgreiðenda að hægt sé að sýna fram á ávinning af ráðstöfun skattfjár, að stjórnmála- og embættismenn séu látnir sæta ábyrgð í sínum störfum og að tryggt sé að hin viðamiklu opinberu kerfi séu rekin með sjálfbærum hætti. Á Íslandi er umræðan önnur. Kröfur um aukin útgjöld til ýmissa málaflokka eru stanslausar án þess þó að gerð sé sú krafa að árangurinn sé metinn samhliða. Til að úr þessu megi bæta þarf að eiga sér stað skýr stefnumótun og skipulögð greiningarvinna sem miðlað er til þingheims og almennings á skiljanlegan máta.

Ekki þarf aðeins að greina skammtímaáhrif af verkefnum hins opinbera heldur einnig hvernig fyrirséð er að fjármagna eigi þau kerfi og réttindi sem til staðar eru horft áratugi fram í tímann. Nýverið birti fjármála- og efnahagsráðuneytið í fyrsta sinn áætlun um langtímahorfur í efnahagsmálum og opinberum fjármálum til 30 ára. Slík greining er verulega til bóta en hún leiðir í ljós að miðað við gefnar forsendur verði heildarafkoma hins opinbera neikvæð frá 2026 til loka tímabilsins. Vissulega ríkir óvissa um gefnar forsendur, en móta þarf viðbragðsáætlanir engu að síður. Alþingi tekur hins vegar ekki til umfjöllunar greiningar á sjálfbærni ríkisfjármála til lengri tíma litið, þó þar sé nú fjallað um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem tekur til fimm ára tímabils. Flest önnur lönd innan OECD ræða sjálfbærni ríkisfjármála á þingi.


Fyrsta skrefið af mörgum


Í kjölfar fjármálaáfallsins 2008 hófst vinna með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem leiddi að endingu til laga um opinber fjármál sem tóku gildi 2016. Lögunum er meðal annars ætlað að skýra stefnumótun yfirvalda og tengja fjárveitingar saman við árangursmat svo gera megi upplýstar umbætur á opinberum rekstri. Lagasetningin var framfaraskref. Enn skortir þó á að fyrir liggi skýrir árangursmælikvarðar og stefna hjá ráðuneytum sem er raunverulega framfylgt.

Stefna af þessu tagi ætti í raun að vera grundvallarplagg hvers ráðuneytis og opið almenningi. Þannig gæfist færi á rýni og gagnrýni á það starf sem þar fer fram, sem gefur skattgreiðendum möguleika á að draga stjórnmálamenn til ábyrgðar þegar markmið eru óskýr eða árangurinn ófullnægjandi.


Ísland skemmra á veg komið


Flest iðnríki nota fjölda mismunandi aðferða til að veita upplýsingar um gæði opinberra fjármála, svo sem úttekt á opinberum útgjöldum og árangurstengda fjárlagagerð, sem tengir opinberar fjárveitingar við stefnur og árangursmælikvarða sem best eiga við í hverjum málaflokki. Engin algild regla er til um hönnun slíkra mælikvarða heldur fer það eftir stefnu og markmiðum stjórnvalda í hverju landi hverjir mælikvarðarnir eru. Mikilvægt er þó að mælikvarðarnir hafi þýðingu í átt að tilteknu markmiði og veiti upplýsingar um það hvernig stjórnvöldum ferst úr hendi að ná tilætluðum árangri.

Úttekt á opinberum útgjöldum er ætlað að koma auga á tækifæri til sparnaðar og skerpa á forgangsröðun með því að endurmeta þörf á áframhaldi verkefna sem eru til staðar. Ýmis verkefni eru börn síns tíma en hefur verið viðhaldið af vana eða pólitískum hentugleika þótt skynsamlegra væri að afleggja þau svo ráðast megi í önnur og þarfari verkefni. Til að tryggja virkni slíkra úttekta þurfa þær að njóta stuðnings og vera óháðar hagsmunagæslu frá ráðuneytum og öðrum hagsmunaaðilum. Engin regluleg úttekt fer fram á opinberum útgjöldum hér á landi. Ísland er í hópi sex landa af 33 innan OECD sem framkvæmir ekki slíka úttekt.

Árangurstengda fjárlagagerð er unnt að innleiða með ýmsum hætti eftir því hvaða umgjörð hentar hverju landi, en Ísland er skemmra á veg komið en öll önnur OECD lönd hvað varðar innleiðingu á slíkri stefnu. Stefnumótunin felst í grundvallaratriðum í því að settir séu árangursmælikvarðar fyrir mikilvægustu málefni ráðuneyta með það fyrir augum að standa vörð um gæði opinberrar þjónustu á meðan dregið er úr sífelldri útþenslu ríkisútgjalda.

Sem dæmi má nefna að hjá heilbrigðisráðuneytinu ættu að lágmarki að liggja fyrir miðlægir biðlistar þar sem skráning fer fram með samræmdum og skipulögðum hætti á þeim fjölda fólks sem bíður eftir þeirri heilbrigðisþjónustu sem hinu opinbera er gert að veita og hversu lengi beðið hefur verið. Þannig væri hægt að fylgjast með því hvort þjónusta við notendur heilbrigðiskerfisins væri að batna eða versna á mælikvarða biðtíma og ætti ráðherra að móta skýra stefnu til umbóta ef þjónustunni væri ábótavant.

Það ætti að vera lágmarkskrafa af hálfu skattgreiðenda að stjórnvöld, sem hafa skattlagningarvald og fara með mörg hundruð milljarða af almannafé á ári hverju marki sér skýra sýn sem varðar umbætur á hverju því málefnasviði sem hið opinbera ber ábyrgð á. Þó margt hafi áunnist á undanförnum árum í þessum efnum eru enn eru fjölmörg tækifæri til úrbóta.

Höfundur er forstöðumaður efnahagssviðs Samtaka atvinnulífsins.