Helgi Vífill Júlíusson
helgivifill@frettabladid.is
Miðvikudagur 3. júní 2020
07.00 GMT

Glæsileg tæknifyrirtæki verða oft til í kreppu. Fjártæknifyrirtækið Meniga og hugbúnaðarfyrirtækið GreenQloud sem NetApp keypti árið 2017 voru til dæmis stofnuð skömmu eftir bankahrunið 2008. Þettwa segja Helga Valfells og Hekla Arnardóttir sem stýra vísisjóði á vegum Crowberry Capital ásamt Jenny Ruth Hrafnsdóttur.

„Nýsköpun er í reynd atvinnusköpun,“ segir Helga. „Það er hluti af ástæðu þess að við höfum áhuga á að leggja okkar af mörkum til nýsköpunar á Íslandi,“ segir hún og nefnir að rekstur margra sprota- og tæknifyrirtækja sem komin eru á legg gangi vel um þessar mundir þrátt fyrir samdrátt í heimshagkerfinu sem rekja má til viðbragða við kórónaveirunni.

„Vonandi mun nýsköpun eflast í kjölfar kórónaveirunnar og hér á landi skapist fjöldi áhugaverðra starfa fyrir sérfræðinga. Það væri óskandi ef það yrði betra jafnvægi í hagkerfinu eftir efnahagsáfallið og störfin yrðu fjölbreyttari.

Hekla Arnardóttir og Helga Valfells. .„Það væri óskandi ef það yrði betra jafnvægi í hagkerfinu eftir efnahagsáfallið og störfin yrðu fjölbreyttari,“ segir Helga.
Fréttablaðið/Anton Brink

Það býður hættunni heim þegar ein atvinnugrein verður of umsvifamikil í atvinnulífinu eins og í tilviki ferðaþjónustu á undanförnum árum og fjármálaþjónustu á árunum fyrir bankahrun. Þeir sem eru að útskrifast úr háskóla um þessar mundir ættu að líta til tækifæra á vettvangi stafrænna lausna. Það er gott að reka fyrirtæki sem bjóða slíkar lausnir frá Íslandi, sérstaklega núna þegar það ríkir mikið atvinnuleysi,“ segir Helga.

Ekki bara forritarar

Hekla segir að það sé algeng mýta að tæknifyrirtæki bjóði eingöngu upp á störf fyrir forritara. „Aðrir geta haft mikið fram að færa eins og færni í mannlegum samskiptum og að geta sett sig í fótspor þeirra sem nota vöruna. Þess vegna vona ég innilega að hjúkrunarfræðingar á Landspítalanum komi auga á vandamál í heilbrigðisgeiranum sem þurfi að leysa og taki þátt í að stofna og reka fyrirtæki sem geti keppt á alþjóðavísu.

Ein af gryfjunum sem margir frumkvöðlar falla í er að setja saman einhæft teymi. Það er ekki skynsamlegt að teymið sé samsett eingöngu af forritunum heldur þarf fjölbreytileika: Einhvern sem skilur vöruna – Steve Jobs var í því hlutverki, svo þarf að kunna að smíða tæknilausnina og hópurinn þarf einnig að hafa yfir að ráða þekkingu á sölu- og markaðsmálum.“

Steve Jobs, stofnaði Apple og var forstjóri fyrirtækisins um árabil.
NordicPhotos/Getty

Helga segir að jafnvel þótt tæknifyrirtæki verði seld í framtíðinni, eins og í tilviki GreenQloud, haldi starfsemin yfirleitt áfram í heimalandinu. „Tæknin gerir það að verkum að hægt er að starfa hvar sem er í heiminum. Bandaríska fyrirtækið Teledyne Technologies keypti Hafmynd, sem þróar litla kafbáta, árið 2010. Sú starfsemi er enn í miklum blóma hér á landi og NetApp sem er alþjóðlegt stórfyrirtæki er með 100 manns í vinnu á Íslandi. Það er því lykilatriði fyrir atvinnulífið að tryggja samkeppnishæfni Íslands því annars er hætta á að störfin leiti úr landi.

Þegar ég starfaði hjá Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins voru 14 fyrirtæki seld og einungis eitt fór úr landi. Það var Clara en það var rekið af ungum strákum sem þótti spennandi að fá að starfa í Kísildalnum. Flestir þeirra eru komnir aftur til Íslands og taka þátt í sprotasenunni, reynslunni ríkari.“

Hún segir að nýsköpunarumhverfið njóti þess sömuleiðis þegar tæknifyrirtæki séu seld því þá fái hluthafar þeirra fé til að fjárfesta að nýju í nýsköpun. „Á Norðurlöndunum eru svokallaðir einhyrningar metnir samanlagt á 70 milljarða dollara. Einhyrningur er ungt tæknifyrirtæki sem metið er á milljarð dollara eða meira. Nafnið er þannig tilkomið að það átti að vera sjaldséð en svo fjölgaði slíkum fyrirtækjum óvænt hratt. Einhyrningar hafa orðið til þess að norrænir fjárfestar fengu sjö milljarða dollara í vasann. Það er því feykilega há fjárhæð sem getur runnið aftur í norræna nýsköpun. Margir sem starfað hafa hjá þessum fyrirtækjum, eins og til dæmis hjá hinu sænska Spotify, hafa öðlast gríðarlega þekkingu sem hægt er að nýta til að stofna fyrirtæki eða leggja öðrum nýjum fyrirtækjum lið.“

Fengið erlent fjármagn

Sjóður Crowberry Capital hefur verið þrjú ár í rekstri en honum var komið á fót sumarið 2017. Eins og fyrr segir hefur Crowberry Capital fjárfest í tólf fyrirtækjum og horft er til þess að fjárfesta í þremur til viðbótar. Öll félögin nema eitt hafa fengið fjármagn frá erlendum fjárfestum.

Helga segir að yfirleitt þegar Crowberry fjárfesti í fyrirtæki samanstandi starfsmannahópurinn einvörðungu af stofnendum þess. „Á þessum þremur árum hafa fyrirtækin ráðið 110 starfsmenn. Lucinity, Mainframe, Kara Connect og fleiri munu ráða fjölda manns á næstu mánuðum því þau eru í örum vexti. Nýsköpun er vel til þess fallin að skapa ný störf og getur verið hluti af lausninni nú þegar við erum að horfa á vaxandi atvinnuleysi.“

Störfin sem hafa skapast eru þó ekki öll á Íslandi. „Þegar byggja á alþjóðlegt fyrirtæki á Íslandi verða störfin aldrei öll hér á landi. Sum fyrirtæki hafa til dæmis ráðið hugbúnaðarteymi í Úkraínu og eru með sölu- og markaðsfólk í Bandaríkjunum. Tæknifyrirtæki starfa í alþjóðlegu umhverfi, það er hluti af því sem gerir þetta starf svo skemmtilegt. Reynslan sýnir að það er vel hægt að stýra metnaðarfullu alþjóðlegu fyrirtæki frá Íslandi,“ segir hún.

Andreessen Horowitz fjárfesti

Á meðal fyrirtækja í eignasafninu er leikjafyrirtækið Mainframe sem stofnað var af þremur fyrrverandi lykilstarfsmönnum CCP sem framleiðir tölvuleikinn Eve Online. Þeirra á meðal er Reynir Harðarson, einn stofnenda CCP. Í mars fjárfesti sjóðurinn Andreessen Horowitz í íslenska leikjafyrirtækinu. „Andreessen Horowitz er eitt þekktasta fjárfestingafélag í heimi,“ segir Helga. Annar stofnandi þess er Marc Andreessen sem stofnaði Netscape sem þróaði vinsælasta vefskoðarann þegar vefurinn var að slíta barnsskónum.

„Við fjárfestum í Mainframe í september á síðasta ári ásamt finnskum fjárfestum og í mars, nánar tiltekið daginn eftir að Donald Trump, forseti Bandaríkjanna, lokaði landinu, fjárfesti Andreessen Horowitz í fyrirtækinu. Það er glæsileg bein erlend fjárfesting á Íslandi,“ segir Helga.

Marc Andreessen, annar stofnandi fjárfestingafélagsins Andreessen Horowitz.

Aðspurð segir Helga að erlendu fjárfestarnir hafi heillast af leiknum, getu teymisins til að vinna að uppbyggingu fyrirtækisins og að leikurinn sé í skýinu. „Mainframe var stofnað síðasta sumar og hafði komið miklu í verk á skömmum tíma. Stofnendur Mainframe hafa mjög djúpa þekkingu og tengslanet í sínum geira sem hjálpar mikið í uppbyggingu fyrirtækisins.“

Hekla segir að stofnendur Mainframe hafi mætt vel undirbúnir á finnsku tækniráðstefnuna Slush í því skyni að safna fjármagni. „Þar hittu þeir marga fjárfesta á einni viku og skömmu síðar voru þeir komnir í samstarf við flottasta fjárfesti í heimi.“

Fjártæknifyrirtækið Lucinity er annað félag í eignasafninu sem hefur náð miklum árangri á skömmum tíma. Fram kom í Markaðnum í lok mars að fyrirtækið hefði samið við einn af stærstu bönkum heims um innleiðingu á hugbúnaðarlausn sem íslenski sprotinn þróaði fyrir banka til að verjast peningaþvætti og öðrum fjárglæpum.

Guðmundur Kristjánsson, stofnandi Lucinity, starfað áður sem yfirmaður samskiptaeftirlits og gervigreindar hjá fjármálarisanum Citigroup.

Helga segir að Crowberry Capital horfi meðal annars til fyrirtækja í heilbrigðistækni sem hægt sé að skala og veiti þjónustu á hagkvæmari máta en áður var unnt. „Kóróna­veiran mun flýta tæknivæðingu í heilbrigðisþjónustu. Við höfum fjárfest í einu íslensku fyrirtæki á því sviði og tveimur sænskum. Kara Connect aðstoðar sálfræðinga, talmeinafræðinga og fleiri við að veita þjónustu í gegnum netið. Elsa Science aðstoðar gigtveika og Kind er vettvangur fyrir heilbrigðisstarfsfólk og sjúklinga til að ræða sín á milli.“

Fjárfesta á Norðurlöndum

Hekla vekur athygli á að sjóðurinn hafi heimild til að fjárfesta utan Íslands. „Við erum norrænn fjárfestingasjóður. Ísland er lítið land og við viljum spila á stærri velli. Það gerir okkur að betri fjárfestum að við séum að vinna með og keppa við sjóði utan Íslands, en það er líka betra fyrir fyrirtækin að vera borin saman við það besta sem gerist í heiminum.“

Helga segir að Norðurlöndin séu mikilsmetin í alþjóðasprotaheiminum og það auðveldi stofnendum Crowberry Capital að komast í kynni við erlenda samstarfsaðila.

Talið berst að því hve fáar konur stýri sprotafyrirtækjum. Hekla segir að konur á þeim vettvangi séu alltof fáar og ástandið fari því miður ekki batnandi. „Rannsóknir sýna að einungis 1-2 prósent tæknifyrirtækja í Evrópu eru leidd af konum og ef ein kona er í hópi stofnenda hækkar hlutfallið einungis í 8 prósent. Þetta er ekki nógu gott.“

Konur stýra fimm fyrirtækjum

Helga segir að konur leiði fimm af tólf fyrirtækjum sem Crowberry hafi fjárfest í. Hlutfallið sé því rúmlega 40 prósent. Um sé að ræða Kara Connect sem Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir fer fyrir, fataframleiðandann Kötlu sem Áslaug Magnúsdóttir stofnaði, Avo með Stefaníu Ólafsdóttur í stafni auk fyrrnefndra sænskra fyrirtækja í heilbrigðistækni.

Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir, stofnandi Kara Connect.
Fréttablaðið/Ernir

„Við horfum ávallt á fjárfestingartækifærið áður en við setjum upp kynjagleraugun en fjöldi kvenna hefur leitað til okkar með áhugaverð verkefni. Eflaust þykir þeim gott að geta átt í samstarfi við konur. Það eru einungis 300 konur í Evrópu sem eru hluthafar og stjórnendur í rekstrarfélagi sem rekur vísisjóð. Við þrjár hjá Crowberry erum því eitt prósent af konum sem fjárfesta í tækni í Evrópu,“ segir hún.

Hekla segir að konur séu ekki áhættufælnar. „Það er mýta. Konur stofna fyrirtæki eins og fjöldi verslana um allan heim ber vitni um. Þær taka af skarið og hafa margoft gert það með skynsamlegum hætti. Að sjálfsögðu ættu fleiri konur að stofna tæknifyrirtæki.“

Aðspurðar hvernig þær komi auga á tækifæri erlendis segir Helga að þær vinni hörðum höndum að því að tengja sig við sprotasenuna á Norðurlöndum. Hún segir að ábendingarnar komi oft frá minni fjárfestingasjóðum sem fjárfesti fyrr í ferlinu en Crowberry Capital og frá englum, fjársterkum einstaklingum sem fjárfesti í sprotum sem eru að stíga sín fyrstu skref.

Áslaug Magnúsdóttir, stofnandi Kötlu.
Fréttablaðið/Valli

Jafnrétti er útflutningsvara

Hekla segir að í Svíþjóð séu margir öflugir englar sem vinni með sprotum og tengi þá við vísisjóði. Hún veltir upp þeim möguleika að kannski bendi þeir Crowberry frekar á fyrirtæki sem konur leiði. Helga segir að konur vilji oft fá konur í stjórn. „Jafnrétti er því orðið að útflutningsvöru.“

Þær segjast afar ánægðar með Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur nýsköpunarráðherra. Helga nefnir að hún hafi með skynsamlegum hætti mótað góða nýsköpunarstefnu fyrir landið og fylgt henni eftir með erfiðum ákvörðunum eins og að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og finna verkefnunum sem þar voru unnin annan farveg.

Helga og Hekla segjast afar ánægðar með Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur nýsköpunarráðherra.
Fréttablaðið/Anton Brink

„Nýsköpunarráðherra er að taka erfiðar ákvarðanir til að umbylta nýsköpunarumhverfinu til hins betra. Ég er afar hrifin af þeirri stefnu sem hefur verið mörkuð, að ríkið eigi ekki að vera fyrir þegar kemur að nýsköpun heldur styðja við hana. Því miður hefur ríkið oft litið á nýsköpun sem atvinnubótastefnu eða byggðastefnu. Það er röng nálgun. Nýsköpun er leiðin fram veginn og því þarf að sýna þá skynsemi, sem ráðherra hefur gert, að ræða við þá sem starfa við fagið og heyra hvað megi betur fara. Í því skyni setti ráðherrann á laggirnar ráðgjafarráð sem samanstendur af fjölbreyttum hópi frumkvöðla. Það sem Þórdís Kolbrún heyrir á fundum ráðsins og þykir skynsamlegt lætur hún framkvæma.

Þórdísi Kolbrúnu hefur tekist að rísa yfir þrýstihópa og fékk bæði atvinnulífið og alla þingflokka með sér í lið. Úr verður ekki sýn eins flokks eða ráðherra heldur stórs hóps sem nær saman um að láta hana verða að veruleika. Við bindum miklar vonir við þetta starf, má þar til dæmis nefna stofnun frumkvöðlasjóðsins Kríu,“ segir Helga.

Kría verður hvatasjóður sem fjárfestir í vísisjóðum og mun auka aðgengi að fjármagni og tryggja samfellu í fjármögnunarumhverfi frumkvöðla og nýsköpunar. Í fjármálaáætlun ríkissjóðs er gert ráð fyrir 2,5 milljörðum króna á næstu þremur árum til að fjármagna sjóðinn.

Góð eða slæm Kría

Helga segir að fyrirmyndin að Kríu sé sótt til Finnlands og Ísraels. „Ríkið mun fjárfesta í sjóðum að því gefnu að erlendir fjárfestar leggi sömuleiðis sjóðunum til fé. Þetta varð til þess að laða að erlent fjármagn í sjóðina og umhverfið óx og dafnaði. Rekstur Kríu getur bæði orðið góður og slæmur. Það skiptir sköpum að sjóðurinn verði í höndum rétta rekstraraðilans og að í stjórninni verði annars vegar þekking á nýsköpun og hins vegar á því að fjárfesta í sjóðum,“ segir hún.

„Rekstur Kríu getur bæði orðið góður og slæmur. Það skiptir sköpum að sjóðurinn verði í höndum rétta rekstraraðilans og að í stjórninni verði annars vegar þekking á nýsköpun og hins vegar á því að fjárfesta í sjóðum,“ segir Helga.
Fréttablaðið/Anton Brink

Aðspurð hvort það verði ekki erfitt að laða að erlent fjármagn í íslenskan vísisjóð segir Helga að finnsku sjóðirnir fjárfesti á öllum Norðurlöndunum. „Við að fjárfesta utan Finnlands myndast tengsl sem síðan laða fleiri fjárfesta til Finnlands.“

Lítil Íslandsstofa

Helga segir að í ljósi þess að Crowberry Capital reki sjóð sem fjárfesti á öllum Norðurlöndunum séu mun fleiri reiðubúnir að ræða við þær um hugsanlegt samstarf. „Við bendum því erlendum fjárfestum oft á tækifæri á Íslandi. Reksturinn okkar minnir því stundum á anga af Íslandsstofu.“

Hekla bendir á að meðal nýlegra breytinga á nýsköpunarumhverfinu sé að hver lífeyrissjóður megi nú eiga allt að 35 prósenta hlut í hverjum vísisjóði í stað 15 prósenta áður. „Það þýðir að nú þarf einungis þrjá lífeyrissjóði til að fjármagna vísisjóð en áður þurfti sjö. Það skiptir sköpum.“ Átta lífeyrissjóðir lögðu fé í sjóð Crowberry Capital.

Helga segir að fólk ætti almennt ekki að hafa áhyggjur af því að lífeyrissjóðir fjárfesti í nýsköpun. „Þetta er það lítið hlutfall af eignum lífeyriskerfisins að landsmenn eiga að geta sofið vært á nóttunni. Að sjálfsögðu er áhættusamt að fjárfesta einungis í einu sprotafyrirtæki en áhættunni er dreift með því að fjárfesta í sjóðum. Áhættudreifingin verður meiri eftir því sem sjóðum í eignasafni lífeyrissjóða fjölgar.

Engu að síður hefur þetta litla hlutfall mikil áhrif á atvinnulífið í landinu. Ég held að almennt átti fólk sig ekki á að lífeyrissjóðir gegna lykilhlutverki við fjármögnun og þar með uppbyggingu sprotafyrirtækja á Íslandi,“ segir hún. Tæplega 80 prósent af fjármagninu í sjóði Crowberry eru frá lífeyrissjóðum og rúmlega 20 prósent frá einkafjárfestum.

„Þrátt fyrir að sjóðurinn okkar sé enn ungur hefur orðið veruleg verðmætaaukning í fyrirtækjunum.“

„Auk þess hefur það sýnt sig að fjárfestingar í nýsköpun geta verið afar arðbærar og ættu að vera hluti af vel dreifðu eignasafni. Þrátt fyrir að sjóðurinn okkar sé enn ungur hefur orðið veruleg verðmætaaukning í fyrirtækjunum nú þegar. Að því sögðu vitum við ekki hver lokaniðurstaðan verður fyrr en eftir tíu ár eða svo. Þetta er langhlaup,“ segir Helga.

Hekla segir að margar hefðbundnari fjárfestingar hafi reynst áhættusamar. Nýlegt dæmi sé flugfélög og kísilver.
Fréttablaðið/Ernir

Hekla segir að margar hefðbundnari fjárfestingar hafi reynst áhættusamar. Nýlegt dæmi sé flugfélög og kísilver. Og fyrir tólf árum hafi íslenski hlutabréfamarkaðurinn nánast þurrkast út. „Það var ekki reyndin með nýsköpun.“

Kaupa góða tækni

Aðspurðar hvort áhætta geti falist í því að erfitt geti reynst að selja sprotafyrirtækin þegar líftími sjóðsins rennur sitt skeið segir Helga að vel hafi gengið að selja slík fyrirtæki þegar hún starfaði hjá Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins. „Ef tæknin er góð eru erlend fyrirtæki reiðubúin að kaupa fyrirtækin.“

Þær fagna því að nýsköpunarráðherra hafi aukið endurgreiðslur á rannsóknar- og þróunarkostnaði. Hlutfall endurgreiðslu var hækkað úr 20 prósentum í 25 og heildarþak á greiðslur fyrirtækja fer úr 600 í 900 milljónir króna.

Hekla segir að það sé mikilvægt að Ísland bjóði upp á samkeppnishæft umhverfi fyrir fyrirtæki í nýsköpun því ella sé hætta á að fyrirtækin flytjist úr landi eða frumkvöðlar kjósi frekar að stofna þau erlendis. Finnland bjóði til dæmis upp á betri styrki til sprota. Auk þess geri gengisflökt krónu í gegnum árin það að verkum að launakostnaður tæknifyrirtækja sem selja vöru og þjónustu í erlendri mynt geti hækkað skarpt. Þess vegna sé mikilvægt að umhverfið sé framúrskarandi.

Erlent starfsfólk

„Fjarvinna auðveldar fólki að vinna hvar sem er í heiminum. Í því felast tækifæri fyrir Ísland. Við ættum að gera allt hvað við getum til að annars vegar laða til okkar erlenda sérfræðinga til að starfa fyrir íslensk fyrirtæki og hins vegar skapa aðstæður fyrir erlenda sérfræðinga til að vinna hér hjá erlendum fyrirtækjum.

Það er gott að vinna á Íslandi og lífsgæði eru mikil. Það er til dæmis betra að stofna fyrirtæki á Íslandi og sinna fjölskyldu á sama tíma. Fasteignaverð er sömuleiðis skaplegra en í erlendum stórborgum og hér erum við í mikilli nálægð við náttúru. Við ættum að markaðssetja þessi lífsgæði erlendis. Það er jú til dæmis ákveðin hindrun í rekstri nýsköpunarfyrirtækja að hér skortir stundum djúpa þekkingu á tilteknu sviði. Við ættum að geta ráðið erlent starfsfólk með auðveldum hætti. Það skapar auk þess alþjóðlega menningu innan fyrirtækjanna sem gerir þeim auðveldara um vik að sækja á erlenda markaði. Fjöldi erlendra starfsmanna hjá Íslenskri erfðagreiningu á upphafsárunum hjálpaði fyrirtækinu að hugsa alþjóðlega,“ segir hún.

„Við leiðum yfirleitt fyrstu fjárfestinguna og fáum aðra með okkur í hluthafahópinn,“ segir Helga.
Fréttablaðið/Anton Brink

Fjárfesta fyrir allt að 600 milljónir

Crowberry Capital getur fjárfest fyrir allt að 600 milljónir í einu fyrirtæki. Í fyrstu umferð er fjárfest fyrir 20 til 150 milljónir króna. Meðaltalið er 75 milljónir króna. „Við leiðum yfirleitt fyrstu fjárfestinguna og fáum aðra með okkur í hluthafahópinn,“ segir Helga.

„Þegar kemur að næstu fjármögnun þarf fyrirtækið að finna aðra fjárfesta til að verðmeta fjárfestinguna. Það gerum við til að koma í veg fyrir að við verðum samdauna fyrirtækinu. Takist fyrirtækinu ekki að finna aðra fjárfesta eru er það yfirleitt vísbendingu um að eitthvað geti verið að rekstrinum eða upphaflegri viðskiptahugmynd. Með þessari aðferð drögum við áhættunni við fjárfestingar. Að sama skapi er það ekki gott að það sé einungis einn utanaðkomandi fjárfestir í sprotafyrirtæki því þá getur myndast ójafnvægi í hluthafahópnum. Það má líkja því við að vera stofnanafjárfesti í fjölskyldufyrirtæki,“ segir hún.

Helga segir að það sé mikilvægt að stofnendur sprotafyrirtækja eigi stóran hlut í upphafi og starfsmenn eigi kauprétti að hlutabréfum til að drífa þá enn frekar áfram.

Hekla segir að það sé óskynsamlegt að fjárfestar taki of stóran hlut í fyrirtækinu í upphafi. „Hættan er sú að fyrirtækið skemmist við það því þá er lítið eftir fyrir fjárfesta á seinni stigum.“

Helga segir að sjóður Crowberry Capital eignist yfirleitt aldrei meira en 20 prósent í hverju fyrirtæki. „Við höfum reiknað það út að sá hlutur geti skilað hluthöfum afar góðri ávöxtun.“

Athugasemdir