Ef verðbólga helst lítil og vextir verða áfram lágir, eins og forsendur eru fyrir, er ekkert sem bendir til annars en að heimili landsins haldi áfram að færa sig úr verðtryggðum íbúðalánum í óverðtryggð, að mati hagfræðings Viðskiptaráðs Íslands.

„Allt tal um að stjórnvöld afnemi eða setji þak á verðtrygginguna verður þá gagnslaust enda má segja að heimilin séu – hægt og bítandi – að afnema hana hvort eð er sjálf,“ segir hagfræðingurinn Konráð S. Guðjónsson í samtali við Markaðinn.

Hann bendir á að nær öll ný íbúða­lán bankanna, að frádregnum uppgreiðslum, séu óverðtryggð, á sama tíma og verðtryggðu lánin hafa dregist saman.

Aðalhagfræðingur Kviku banka segir það áleitna spurningu við núverandi aðstæður hvort það sé einfaldlega þess virði fyrir bankana að lækka vexti enn frekar. Það sé auk þess ekki náttúrulögmál í kreppu og vaxtalækkunarferli að keyra vexti niður í núll.

Í kjölfar 0,75 prósentustiga vaxtalækkunar peningastefnunefndar Seðlabankans í síðustu viku hafa stýrivextir lækkað um alls tvö prósentustig frá því í febrúar. Þeir standa nú í einu prósenti og hafa ekki verið lægri frá því að verðbólgu­markmið var tekið upp árið 2001.

Til þess að bregðast við efnahagsáhrifum kórónaveirunnar hafa seðlabankar víða lækkað stýrivexti umtalsvert á undanförnum mánuðum og þá sérstaklega í þeim ríkjum þar sem svigrúm til lækkana var fyrir hendi. Í mörgum ríkjum stóðu vextir við núllið eða voru jafnvel neikvæðir áður en veiran lét fyrst á sér kræla.

Umræddar stýrivaxtalækkanir og aðrar aðgerðir helstu seðlabanka heims, lækkun verðbólguvæntinga og áhyggjur fjárfesta af versnandi efnahagshorfum hafa birst í mikilli lækkun langtímavaxta á heimsvísu undanfarið, en sem dæmi hafi vextir tíu ára bandarískra ríkisskuldabréfa aldrei verið lægri.

Komið til að vera

Haft var eftir Ásgeiri Jónssyni seðlabankastjóra í síðustu viku að Ísland væri óðum að komast í lágvaxtaumhverfi eins og þekkst hefur í nágrannalöndum okkar. Undir það tekur Konráð.

„Vissulega munu koma sveiflur og vextir mögulega hækka þegar hagkerfið tekur við sér að nýju,“ segir hann, „en ég tel að almennt séð séu forsendur fyrir því að vextir hér á landi – rétt eins og annars staðar á Vesturlöndunum – verði að jafnaði lægri en áður hefur þekkst.“

Þó þurfi áfram að vera á varðbergi. Þrátt fyrir að verðbólgan hafi haldist lítil á síðustu árum kenni hagsagan okkur að hún geti auðveldlega farið úr böndunum með þeim afleiðingum að vextir hækki í kjölfarið.

Í maíhefti Peningamála er bent á að ekki sé að merkja að aðgengi heimila að lánsfé hafi minnkað í kjölfar faraldursins. Þannig hafi vextir á húsnæðislánum haldið áfram að lækka samhliða vaxtalækkunum Seðlabankans. Vaxtaálag á fyrirtækjalán hafi hins vegar hækkað enn frekar, en á nýjum slíkum lánum eru þeir nú um fimm prósentustigum yfir stýrivöxtum.

Greiðslubyrðin ekki vandinn

Kristrún M. Frostadóttir, aðalhagfræðingur Kviku, segir að þó svo að sum fyrirtæki séu með lán á breytilegum vöxtum séu afar fá með lán sem fylgi markaðsvöxtum. Flest séu með breytileg lán sem miðist við kjörvexti bankanna en það séu vextir sem bankarnir ákvarði sjálfir.

„Þannig að ef þeir sjá ekki fram á að geta lækkað vexti meira, til þess að ganga ekki á vaxtamuninn hjá sér, þá munu kjörvextir ekki lækka.

Spurningin sem bankarnir þurfa þannig að svara er hvort þeir eigi að lækka vexti og ganga á vaxtamuninn eða ekki. Það er ómögulegt að segja fyrir víst hvað bankarnir ákveða að gera. Þó má segja að við núverandi aðstæður, þar sem margt vinnur gegn bönkunum, svo sem útlánatöp, erfiðar markaðsaðstæður og lágir vextir á innlánsreikningum, sé það áleitin spurning hvort það sé einfaldlega þess virði fyrir bankana að lækka vexti enn frekar,“ segir hún.

Í því sambandi þurfi að hafa í huga að greiðslubyrðin sem slík sé ekki grunnvandi flestra fyrirtækja um þessar mundir. Þau séu einfaldlega mörg hver nær tekjulaus og þurfi nauðsynlega á fjármagni að halda, óháð verði.

Konráð S. Guðjónsson, hagfræðingur Viðskiptaráðs.

„Vissulega myndi minni greiðslubyrði létta fyrirtækjunum róðurinn en það gæti farið fyrir lítið ef það kemur niður á arðsemi banka með þeim afleiðingum að þeir lána minna út síðar meir. Það þarf að horfa á heildarsamhengi hlutanna og fram í tímann,“ nefnir Kristrún.

Vaxtatækið sé mikilvægt tól en það hafi hins vegar alls konar hliðaráhrif og sé líka takmörkunum háð. Það tryggi til að mynda ekki að fjármagn fari til fyrirtækja.

„Sem dæmi voru ný útlán til fyrirtækja aðeins um 200 milljónir króna í síðasta mánuði á sama tíma og stýrivextir höfðu verið lækkaðir verulega og tekjur margra fyrirtækja voru nær engar svo fjármagnsþörfin var augljós. Það var búið að lækka verð á fjármagni en samt var afar lítið lánað,“ nefnir Kristrún.

Auki gírun á húsnæðismarkaði

Hvað varðar húsnæðislán til heimila segir hún það vel geta verið að bankarnir hafi svigrúm til þess að lækka áfram vexti á þeim. Það kæmi þó á óvart, miðað við núverandi fjármögnunarkjör þeirra, ef þeir miðluðu stýrivaxtalækkuninni allri áfram.

Kristrún M. Frostadóttir, aðalhagfræðingur Kviku banka.

„Það má líka velta því fyrir sér hvort það sé yfir höfuð æskilegt að hvetja til aukinnar skuldsetningar heimila þegar fram undan er tímabil tveggja tölustafa atvinnuleysis. Þó mörg heimili muni aðeins endurfjármagna er líklegt að mjög lágir vextir komi fleirum í gegnum greiðslumat á dýrari eignum og auki þannig gírun á húsnæðismarkaði.

Ég er ekki hrifin af því að við skuldsetjum einkageirann út úr þessu ástandi,“ segir Kristrún.