Álfheiður Ágústsdóttir tók nýverið við sem forstjóri Elkem á Íslandi, en fyrirtækið á sér langa sögu á Íslandi. Gerðardómur um raforkuverð til fyrirtækisins sem féll árið 2019 gróf undan samkeppnishæfni þess, en mettap varð á rekstri fyrirtækisins í fyrra.

Álfheiður Ágústsdóttir hefur starfað hjá Elkem nánast alla sína starfsævi, en hún hóf fyrst störf hjá fyrirtækinu sem sumarstarfsmaður árið 2006. Hún byrjaði í fullu starfi hjá fyrirtækinu árið 2009 og hafði unnið á fjármálasviði þess um nokkurra ára skeið áður en hún tók við sem forstjóri í september síðastliðnum.

Rekstur Elkem á Íslandi fór ekki varhluta af kórónakreppu síðasta árs, en árið var hið strembnasta í sögu fyrirtækisins frá upphafi að sögn Álfheiðar. „Grunnreksturinn hjá Elkem á Íslandi hefur alltaf gengið í sveiflum og frá árinu 2017 hefur hann verið brösóttur. Síðasta ár var hins vegar afskaplega grimmt. Þegar fyrsta bylgja faraldursins reið yfir urðum við vör við krampakennd viðbrögð hjá birgjum okkar og mikið af pöntunum barst til okkar. Mikið stökk var í sölu og við keyptum inn stóra lagera af hráefni til framleiðslunnar.

Nokkrum vikum seinna hrundi eftirspurnin svo algjörlega. Söluteymið okkar stóð sig hins vegar afskaplega vel við að koma út afurðum til að koma í veg fyrir að verksmiðjan þyrfti að stoppa. Við tókum einn ofn af þremur úr rekstri í um tvo mánuði en svo gátum við sett í gang aftur vegna þess hve söluteymið stóð sig vel. Auðvitað voru verðin ekki góð þessum tíma en þetta varð engu að síður til þess að við gátum haldið öllu gangandi. Við þurftum því ekki að fara í uppsagnir eða annað slíkt sem var mjög ánægjulegt,“ segir Álfheiður

Um 170 manns starfa hjá Elkem Ísland en svo eru aðrir 50 til 60 verktakar sem starfa á verksmiðjusvæðinu á hverjum degi, að sögn Álfheiðar: „2020 var hins vegar afkoma verksmiðjunnar verst frá upphafi. Verð voru lág á markaði og kostnaður okkar vegna raforkukaupa hefur verið síðan afar hár eftir að gerðardómur um raforkuverð okkar lá fyrir.“

Að óbreyttum raforkusamningi er líklegt að eigendur skoði að loka henni. Við erum hins vegar að gera allt til að láta þetta ganga og það er mitt verkefni hér.

Álfheiður segir að fyrirtækið sé ýmsu vant. „Við lítum á þetta sem áskoranir og við leitum sífellt lausna og reynum að nýta tækifæri sem nýjar aðstæður skapa okkur,“ segir hún enn fremur.

Verðhrun á mörkuðum

Nánast allar hrávörur hrundu í verði síðasta vor eftir að iðnaðarframleiðsla stöðvaðist víða um heim. Verð á kísilmálmi hefur hins vegar leitað upp á við að undanförnu: „Verðin eru á fínum stað núna og hafa verið að stíga hratt á síðustu mánuðum. Verðið stendur núna í 1.360 evrum á tonnið sem er ágætt verð fyrir okkur. Væntingar standa til þess að verðið haldist út annan ársfjórðung. Lagerstaðan á heimsvísu er ansi lág um þessar mundir en það mun eflaust breytast á síðari hluta ársins, eftir því sem framleiðsla eykst víða um heim í kjölfar rekstrarstöðvana á síðasta ári.

Við erum hins vegar vön miklum verðsveiflum. Eins og ég horfi á þennan rekstur þá koma góð ár og slæm ár og þess vegna þarf að horfa á meðalarðsemina yfir lengra tímabil. Ef núverandi verð á kísilmálmi helst verður arðsemi á verksmiðjunni í ár. Hins vegar er spurning hvort arðsemin í ár verði nægilega mikil til að bæta upp fyrir tap síðustu tveggja ára (rekstrartap ársins 2018 var 135 milljónir norskra króna).

Ársreikningur síðasta árs er tilbúinn og rekstrartap ársins var um 150 milljónir norskra króna (2,2 milljarðar íslenskra króna). Það hefur verið saga þessarar verksmiðju að það koma slæm ár og góð ár en meðalarðsemin yfir lengri tíma hefur verið viðunandi. En miðað við okkar kostnaðarumhverfi núna, sérstaklega með tilliti til raforkuverðsins, þá lítur út fyrir að góðu árin verði töluvert magrari en við eigum að venjast.“

Gerðardómur kom illa út

Nýlega náðust samningar milli Landsvirkjunar og Rio Tinto um breytingar og viðauka við raforkusölusamning álversins við Straumsvík. Álverðstenging var aftur tekin upp í samningunum, en stefna Landsvirkjunar síðustu ár hefur verið að tengja raforkuverð því sem gengur og gerist á evrópskum orkumörkuðum fremur en að tengja raforkuverðið við álverð. Nú er hins vegar komið annað hljóð í strokkinn og Landsvirkjun hefur lýst sig reiðubúna til að taka aukna verð­áhættu með viðskiptavinum sínum. „Við erum alltaf í góðu samtali við Landsvirkjun. En það er ekkert að frétta af okkar samningsmálum gagnvart þeim sem stendur, enda erum við föst með þennan úrskurð gerðardóms frá 2019,“ segir Álfheiður.

Elkem er meðal stærstu viðskiptavina Landsvirkjunar og kaupir ríflega eina teravattstund af raforku á ári hverju, sem svarar til um 7 prósentum af raforkuframleiðslu fyrirtækisins. Upphaflegur raforkusamningur Elkem og Landsvirkjunar tók gildi árið 1979 og var til 40 ára. Þegar endalok þess samnings nálguðust nýtti Elkem sér ákvæði í samningnum um að hann yrði framlengdur til tíu ára. Raforkuverð á þessu tíu ára tímabili var svo ákveðið af gerðardómi.

„Þar var ákvarðað verð sem hvorki við né Landsvirkjun vorum ánægð með. Við erum hins vegar með kaupskyldu í þessum samningi og erum bundin af honum til ársins 2029. Við erum augljóslega opin fyrir að tengja raforkuverð okkar afurðaverði og erum boðin og búin til að finna einhverjar lausnir á því máli.“

Járnblendiverksmiðja Elkem á Grundartanga
Fréttablaðið/Ernir

Eru neðst á lista

Stefna Landsvirkjunar síðastliðinn áratug hefur verið að miða samningaviðræður við kostnaðarverð raforkunnar, sem Landsvirkjun áætlar um 30 dollara á megavattstund. „Landsvirkjun vill fá sambærilegt verð og aðrir raforkuframleiðendur í Evrópu. Það er fullkomlega skiljanlegt sjónarmið. Hins vegar viljum við líka fá sambærilegt verð og kaupendur í þeim löndum sem við berum okkur saman við, til að mynda í Noregi.

Aðstöðumunurinn liggur í stuðningi við stóriðju. Þar er ég bæði að tala um endurgreiðslur vegna kostnaðar á kaupum á ETS-einingum í viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir gróðurhúsalofttegunda en líka sjóði eins og hinn norska Enova. Þar er um að ræða framtakssjóð á vegum norska ríkisins sem fjármagnar grænar lausnir fyrir mengandi iðnað. Enova fjármagnar til að mynda þriðjung af fjárfestingu í tengslum við endurnýtingu orku frá kísilmálmverum Elkem í Noregi. Elkem er núna að vinna fýsileikakönnun á því að fanga koltvísýring og endurvinna orku fyrir allar sínar verksmiðjur og starfsemin hér á Íslandi er mjög hentug í þetta verkefni.

Hins vegar erum við neðst á forgangslistanum hjá Elkem þar sem opinber stuðningur við grænar lausnir fyrir stóriðjuna er mikill í Noregi en nánast enginn hér. Stjórnendur Elkem velja auðvitað þá kosti fyrst sem eru hagkvæmastir. Sem sakir standa er það í Noregi. Elkem er mjög framsækið fyrirtæki í umhverfismálum en við hér á Íslandi sitjum svolítið eftir þar sem hið opinbera hefur ekki sýnt þessum málum sama áhuga og yfirvöld í Noregi og Kanada.

Framtíðaruppbygging í þessari grein er fjárfrek og því verður ekki farið í fjárfestingar með aðeins átta ára raforkusamning. Við þurfum samkeppnishæfara raforkuverð, sem er sambærilegt við það sem er í Noregi, og lengri samningstíma. Við erum dýrasta verksmiðjan í Elkem í launakostnaði, þannig að það er ýmislegt sem vinnur á móti okkur í þessum efnum. Staðsetning okkar vinnur líka gegn okkur þar sem við þurfum að flytja inn allt hráefni,“ segir Álfheiður.

Orka var samkeppnisforskot

„Það var alltaf raforkuverðið sem gaf samkeppnisforskot hér á Íslandi. Þetta er hreinlega ekki lengur fyrir hendi og þessi verksmiðja yrði aldrei byggð í dag á þeim raforkuverðum sem eru í boði. Ég ítreka að ég skil afstöðu Landsvirkjunar vel, en ef þetta á að ganga upp til lengri tíma þá þarf að skoða hluti eins og endurgreiðslur vegna kaupa á ETS-einingum. CO2-kostnaðurinn getur numið allt að einum þriðja af orkuverðinu og er stuðningur Norðmanna við sín fyrirtæki vegna þessa allt að tveimur þriðju af CO2-kostnaðinum á megavattstundina. Þeir nýta mengunarkvóta sem greiddir eru í ríkissjóð til að styrkja svona verkefni sem mér þykir skynsamlegt til að koma í veg fyrir kolefnisleka.“

Það var alltaf raforkuverðið sem gaf samkeppnisforskot hér á Íslandi. Þetta er hreinlega ekki lengur fyrir hendi og þessi verksmiðja yrði aldrei byggð í dag á þeim raforkuverðum sem eru í boði.

Gætu virkjað 25 megavött

Möguleikar á virkjun affallsgufu verksmiðju Elkem gæti verið lykill að aukinni samkeppnishæfni verksmiðjunnar hér á landi, að sögn Álfheiðar. Við framleiðslu á kísilmálmi myndast hitaorka sem fer út í andrúmsloftið. „Hér væri hægt að setja upp orkuendurvinnslu sem væri um 25 megavött af uppsettu afli, sem samsvarar ríflega fimmtungi orkunotkunar okkar á hverju ári. Auk þess er hægt að nýta hann til hitaveitu. Mjög spennandi valkostir, en það kostar mikla peninga að fjárfesta í orkuendurvinnslu af þessu tagi.

Á ríkissjóður þá að niðurgreiða rekstur stóriðjunnar?


„Þetta snýst ekki um það heldur að okkur sé ekki refsað tvisvar með koltvísýringstollum. Við erum nú þegar að kaupa ETS-einingar fyrir þeirri koltvísýringslosun sem verksmiðjan hér er ábyrg fyrir og erum að nota hreina raforku til framleiðslunnar. Hins vegar er raforkuverðið hér að nálgast það sem tíðkast í Evrópu, en þar eru það kolaorkuverðin sem eru á jaðri kostnaðarkúrfunnar og hækka raforkuverðið með öllum sínum koltvísýringsrefsitollum. Við erum því að borga tvisvar fyrir okkar losun, beint með kaupum á mengunarkvótum og svo óbeint því kolaorkuverðið smitar yfir á evrópska raforkumarkaðinn. Ef þessari verksmiðju verður lokað hér þá verður hún opnuð aftur í Kína, þar sem kol eru brennd til að framleiða sömu vöru, því eftirspurnin eftir kísilmálmi mun ekki minnka þó að Elkem á Grundartanga verði lokað.

Að óbreyttum raforkusamningi er líklegt að eigendur skoði að loka henni. Við erum hins vegar að gera allt til að láta þetta ganga og það er mitt verkefni hér. En það segir sig sjálft að ef það er tap ár eftir ár þá mun verksmiðjunni verða lokað,“ segir Álfheiður Ágústsdóttir.

Gætu minnkað losun um 90 prósent

Elkem á Íslandi losar á bilinu 400 til 450 þúsund tonn af koltvísýringi á ári hverju, sem samsvarar allt að 10 prósentum af heildarlosun á Íslandi á ári hverju, að sögn Álfheiðar: „Það er tækni fyrir hendi sem gæti dregið úr þessari losun um allt að 90 prósent. Þá er annað hvort hægt að dæla koltvísýringnum niður í jörðina með til að mynda tækni CarbFix eða framleiða aðrar hrávörur úr honum, til dæmis metanól, metan eða lífdísil. Svona verkefni kalla á miklar fjárfestingar og samstarf iðnaðar- og orkufyrirtækja. Elkem í Noregi hefur þegar hafið með stuðningi stjórnvalda hagkvæmniathugun á þessum möguleikum og kunna niðurstöður hennar að nýtast okkur hér.

Þar komum við hins vegar aftur að framtíðarhorfum fyrir rekstur okkar hér á landi, fyrirsjáanlegu og samkeppnishæfu raforkuverði og aðkomu hins opinbera að fjárfestingum í slíkri nýsköpun. Fá einstök verkefni geta dregið jafn mikið úr vistspori Íslands. Stórir áfangar í umhverfismálum kalla á mikla samvinnu.“