Raforkusamningar við stórnotendur á Íslandi sem hafa verið endurnýjaðir á síðustu árum hafa gert það að verkum að raforkuverð, að flutningsgjaldi meðtöldu, er ekki lengur samkeppnishæft við verð erlendis. Af þeim sökum er einsýnt að fleiri stórnotendur á Íslandi lendi í rekstrarvanda á næstunni. Þetta er meðal þess sem kemur fram í umsögn Bjarna Bjarnasonar, forstjóra Orkuveitu Reykjavíkur, um kerfisáætlun Landsnets fyrir árin 2020-2029 sem Fréttablaðið hefur undir höndum.

Í umsögninni segir að bæði kísilverin á Íslandi, við Helguvík á Suðurnesjum og á Bakka við Skjálfanda, hafi nýlega stöðvað starfsemi. Þar að auki hafi álver Rio Tinto við Straumsvík dregið mjög úr framleiðslu og að gagnaverin á Íslandi hafi dregið úr rafmagnskaupum sínum um þriðjung.

Að þessu samanlögðu nemur samdráttur í raforkukaupum á Íslandi um 1,5 teravattstundum á ári, eða um 7,5 prósentum af árlegri vinnslugetu raforku á Íslandi. Bjarni bætir því jafnframt við í umsögn sinni að „ekki sé ólíklegt að álveri Rio Tinto verði lokað á næstunni“, en það myndi þýða að um 22 prósent af því rafmagni sem hægt er að vinna á landinu miðað við núverandi uppsett afl verði hreinlega óseld.

Í umsögn Bjarna segir jafnframt að „taumlaus uppbygging áliðnaðar í Kína“ valdi því að alþjóðlegur álmarkaður sé afar erfiður um þessar mundir og að ekkert bendi til þess að landið fari að rísa í bráð. Forstjórinn nefnir einnig að áliðnaður á Vesturlöndum gæti hreinlega lagst af ef staða álmarkaða lagist ekki á næstu árum, og eigi það hugsanlega einnig við um álver Alcoa á Reyðarfirði og Norðurál við Grundartanga.

Tilefni umsagnar Bjarna er fyrirætlan Landsnets um að fjárfesta fyrir um 90 milljarða króna í flutningskerfi raforku á Íslandi á næstu tíu árum. Bjarni segir í samtali við Fréttablaðið að þetta myndi þýða að efnahagsreikningur Landsnets myndi um það bil tvöfaldast. Flutningskostnaður sem Landsnet rukkar viðskiptavini sína um ákvarðast aðallega af eignastofni fyrirtækisins og þar af leiðandi myndi flutningskostnaður viðskiptavina óumflýjanlega hækka.

„Sumir stórnotendur rafmagns á Íslandi eru þegar við sársaukamörk þegar kemur að raforkukostnaði og það er einsýnt að hækkandi flutningskostnaður myndi þýða minni kaup á raforku. Þá þarf Landsnet að hækka verðskrána sem myndi enn frekar draga úr eftirspurn. Þarna gæti myndast spírall sem ekki endaði vel,“ segir Bjarni í samtali við Fréttablaðið og bætir við að fjárfestingaáætlun Landsnets byggist á forsendum um vöxt sem ekki byggi á veruleikanum eins og hann blasir nú við. Allverulegar líkur séu á því að offramboð rafmagns verði á Íslandi til skamms eða langs tíma: „Það þýðir mikið tekjutap fyrir þjóðina því það getur tekið mörg ár að koma þessu rafmagni í vinnu aftur.“

Sumir stórnotendur rafmagns á Íslandi eru þegar við sársaukamörk þegar kemur að raforkukostnaði og það er einsýnt að hækkandi flutningskostnaður myndi þýða minni kaup á raforku.

Að mati Bjarna ættu fjárfestingar Landsnets að miðast við að bæta afhendingaröryggi til almennings. Með því væri komið í veg fyrir aðstæður eins og mynduðust á Norðurlandi í vetur, þar sem mikið óveður sló út rafmagn á meðal annars stórum svæðum í Eyjafirði.

Kerfisáætlun Landsnets byggist meðal annars á spá Orkustofnunar um þróun raforkunotkunar á Íslandi til næstu áratuga. Í nýjustu skýrslu orkuspárnefndar stofnunarinnar mun aukin eftirspurn raforku kalla á nýjar virkjanir til ársins 2050, en árleg aukning eftirspurnar raforku er talin munu verða um 1 prósent fram til ársins 2050. Í kerfisáætlun Landsnets eru dregnar upp nokkrar sviðsmyndir þar sem notkun á raforku á Íslandi er talin munu aukast um á bilinu 0,7 til 2,2 prósent á ári.

Forsendur Landsnets um 2,2 prósenta aukningu á ári miðast við að orkuskipti muni ganga hratt fyrir sig, meðal annars með örri fjölgun rafbíla. Bjarni bendir á að rafbílar kalli ekki á stórtækar fjárfestingar, hvorki í dreifikerfi né virkjunum. „Ef öllum einkabílum landsins yrði ekið á rafmagni á morgun þá myndi það kalla á um það bil 3,5 prósent af því rafmagni sem við framleiðum í dag. Nú þegar eru 7,5 prósent af rafmagni í landinu á lausu og því engin þörf á að virkja til að knýja rafbíla. Þar að auki eru rafbílar í langflestum tilfellum hlaðnir á nóttunni, sem dregur úr álagi á flutningskerfi Landsnets, og því þarf ekki að fjárfesta í flutningskerfinu til að anna eftirspurn vegna rafbíla.“