Sigurður Egilsson, afi Arnars, sem er nýr stjórnarformaður Marels, fjárfesti fyrst í Marel árið 1992 í kjölfar skráningar fyrirtækisins á hlutabréfamarkað. „Hann keypti fyrst í Marel á genginu rúmlega einn. Það þótti merkilega hátt verð á þeim tíma og seljendur voru afar ánægðir með söluna,“ segir Arnar Másson, stjórnarformaður fyrirtækisins. Nú er gengi hlutabréfa Marels 830.

„Afi var áhugaverður. Hann var einn af fyrstu fagfjárfestum Íslands. Afi sinnti ekki rekstri tiltekins fyrirtækis frá degi til dags eins og tíðkaðist hjá kaupsýslumönnum á þeim tíma, heldur sat hann í stjórnum fyrirtækja sem hann átti drjúgan hlut í. Fjölskyldan vissi lítið um umsvifin jafnvel þótt ég hafi fylgt honum á aðalfundi Marels þegar ég var yngri,“ segir Arnar.

Sigurður, sem átti lengi vel tíu prósenta hlut í Marel, sat í stjórn fyrirtækisins frá árinu 1992 og fram að andláti árið 2000, þá 79 ára að aldri. Arnar settist í kjölfarið í stjórnina fyrir hönd fjölskyldunnar, þá 29 ára, í krafti eignarhlutar hennar á aðalfundi árið 2001. Arnar var kjörinn varaformaður árið 2013 og tók við sem stjórnarformaður á aðalfundi félagsins sem haldinn var 17. mars síðastliðinn. Nú eiga börn Sigurðar ríflega tveggja prósenta hlut í fyrirtækinu.

Ekki lifað í vellystingum

„Fjölskyldan hefur átt hlutabréfin allar götur frá árinu 1992 og einungis selt hluta bréfanna. Systkinin, börn Sigurðar, hafa haft mikla trú á Marel en segja má að þau hafi ekki lifað í vellystingum jafnvel þótt þau eigi þessa verðmætu eign í dag, enda er hún bundin í hlutabréfum og hlutabréfaverðið hefur farið upp og niður á þeim tíma sem þau hafa verið hluthafar. Þau stunduðu hefðbundna vinnu alla tíð en eru nú komin á eftirlaunaaldur. Hafa ber í huga að Marel greiddi hluthöfum lengi vel ekki arð enda var félagið í örum vexti.

Á árunum fyrir hrun var systkinunum ráðlagt af fjármálasérfræðingum að selja hlut sinn í Marel og fjárfesta í bönkum því þeir greiddu ríkulegan arð. Það var mikil gæfa að þau fóru ekki að þeim ráðum, ef til vill var það vegna þess að þau hugsa ekki eins og hefðbundnir fjárfestar til skamms tíma,“ segir Arnar.

„Systkinin, börn Sigurðar, hafa haft mikla trú á Marel,“ segir Arnar.
Fréttablaðið/Anton Brink

Eimskip, Hampiðjan og Hvalur

Sigurður átti í fjölda fyrirtækja við andlátið. „Oft átti hann um tíu prósenta hlut í hverju fyrirtæki fyrir sig. Má nefna fyrirtæki eins og Hampiðjuna, Eimskip og Hval. Hann átti einnig í minni fyrirtækjum eins og Límtré Vírneti og kom að stofnun Sigurplasts. Fjárfestingarnar voru af ýmsum toga en yfirleitt tengdar íslensku hugviti eða iðnaði. Ég veit ekki til þess að hann hafi nokkurn tímann selt í þeim fyrirtækjum sem hann átti. Hann fjárfesti og átti hlutabréfin alla tíð.

Margar af fjárfestingunum heppnuðust býsna vel. Jafnvel þótt Marel sé flaggskipið núna var það ekki endilega raunin fyrir þremur áratugum. Á þessum tíma hefur Marel vaxið frá því að vera lítið sprotafyrirtæki sem framleiddi lausnir fyrir íslenskan sjávarútveg, í að vera leiðandi á heimsvísu í þróun og framleiðslu heildarlausna, hugbúnaðar og þjónustu fyrir matvælavinnslu á kjúklingi, kjöti og fiski. Þegar hann fjárfesti í fyrirtækinu velti það um 6 milljónum evra og starfsmenn voru 45. Við andlát hans velti Marel um 100 milljónum evra og starfsmenn voru 700. Afi var mjög stoltur af fyrirtækinu. Nú veltir Marel um 1,2 milljörðum evra og starfsmenn eru tæplega 7.000 í yfir 30 löndum,“ segir Arnar.

„Þegar hann fjárfesti í fyrirtækinu velti það um 6 milljónum evra og starfsmenn voru 45.“

Hann segir að í kringum netbóluna hafi margir boðið Sigurði að festa kaup á hlut í netfyrirtækjum og öðrum tæknifyrirtækjum eins og DeCode. „Afi sagðist ekki skilja þann rekstur og lét það eiga sig,“ segir Arnar.

Sonur athafnamanns

Sigurður var eitt þriggja barna Egils Vilhjálmssonar sem var áberandi í viðskiptalífinu á sínum tíma. Hann stóð meðal annars í bílainnflutningi á Willy‘s jeppum og rak bílaverkstæði, var einn af stofnendum Hvals, leigubílastöðvarinnar Bifreiðastöðvar Reykjavíkur og Strætisvagna Reykjavíkur,­ sem borgin keypti síðar.

„Börn Egils erfðu fyrirtækið við andlát föður síns. Einhverju seinna selur afi minn hlut sinn og hefst handa við að fjárfesta,“ segir Arnar.

Lengi embættismaður

Víkur nú sögunni að nýjum stjórnarformanni Marels, Arnari Mássyni, barnabarni Sigurðar.

„Ég starfaði í fimmtán ár hjá forsætis- og fjármálaráðuneytinu, til ársins 2016. Ég kom einkum að verkefnum sem lutu að umbótum, hagræðingu í rekstri og stefnumótun,“ segir Arnar.
Fréttablaðið/Anton Brink

„Ég er menntaður stjórnmálafræðingur og lauk meistaraprófi frá London School of Economics and Political Science. Ég starfaði í fimmtán ár hjá forsætis- og fjármálaráðuneytinu, til ársins 2016. Ég kom einkum að verkefnum sem lutu að umbótum, hagræðingu í rekstri og stefnumótun. Í upphafi starfsferilsins vann ég að því að brýna fyrir ráðuneytum og stofnunum að setja sér stefnu og markmið en fékk oft þau svör að það hljómaði vel en ætti ekki við þeirra rekstur. Það var auðvitað ekki rétt.

Ég hætti í stjórnsýslunni árið 2016, flutti til London og sat í stjórn Evrópska þróunarbankans (European Bank for Reconstruction and Development) í þrjú ár. Bankinn er í eigu 67 landa og var settur á laggirnar til að aðstoða við að ryðja brautina fyrir einkarekstur eftir hrun kommúnismans í AusturEvrópu og síðar falls Sovétríkjanna fyrrverandi. Evrópski þróunarbankinn er með öðru sniði en til dæmis Alþjóðabankinn, því hann vinnur mest með einkageiranum og um 80 prósent lánveitinga og fjárfestinga tengjast einkarekstri.

Bankinn lánar og fjárfestir fyrir um 10 milljarða evra á ári. Umsvifin eru býsna mikil og öll verkefnin eru borin undir stjórn. Þetta var skemmtilegur tími. Ég fékk fyrir vikið betri innsýn í viðskipti í nýmarkaðsríkjum, en þar hefur Marel verið að hasla sér völl.

Ég sneri heim árið 2019 og nú sinni ég meðal annars ráðgjöf á sviði innviðauppbyggingar með fjármálafyrirtækinu Summu. Það eru mikil tækifæri fólgin í því að nýta samvinnu einkaaðila og hins opinbera á því sviði, eins og Hvalfjarðargöng sýna og sanna. Auk þess vinnum við hjá Summu í samstarfi við fleiri aðila að því að koma á fót fjárfestingarsjóði sem mun fjárfesta í endurnýjanlegum orkuverkefnum erlendis. Við viljum nýta íslenska sérfræðiþekkingu til að ná árangri, enda státum við af góðum árangri hér á landi í að virkja jarðvarma og vatnsafl. Það er mikil eftirspurn eftir umhverfisvænum orkugjöfum um allan heim og um er að ræða svið þar sem Ísland hefur sannarlega mikið fram að færa.

Nýlega var ég kjörinn í stjórn Símans. Það fellur vel að störfum mínum fyrir Marel og Summu. Við hjá Marel höfum litið svo á að það sé nauðsynlegt að stjórnarformaðurinn geti varið nægum tíma í starfið. Það er erfitt ef viðkomandi er í fullri vinnu, ég tala nú ekki um ef um forstjóra annars umsvifamikils fyrirtækis væri að ræða,“ segir Arnar.

Ásthildur Margrét Otharsdóttir var stjórnarformaður Marels frá árinu 2013.
Mynd/Marel

Ásthildur Margrét Otharsdóttir, sem var stjórnarformaður Marels frá árinu 2013, var ekki í föstu starfi á þeim tíma sem hún sinnti stjórnarformennsku fyrir Marel og Árni Oddur Þórðarson, sem var stjórnarformaður á undan henni, var samhliða forstjóri Eyris Invest, en langstærsta eign fjárfestingafélagsins á þeim tíma var Marel og er enn.

Hvað er mikil vinna að vera stjórnarformaður Marels?

„Það er mikil vinna. Stjórnin öll vinnur mikilvægt starf og formaðurinn leiðir þá vinnu.“

Stjórnarhættir tekið framförum

Hvað hefur breyst frá því þú settist í stjórn fyrir tveimur áratugum?

„Stjórnarhættir hafa tekið stórstígum framförum frá því að ég steig mín fyrstu skref á þessum vettvangi. Vinnan er orðin meiri og faglegri. Nú eru gerðar auknar kröfur um gagnsæi og minnihlutavernd svo dæmi sé tekið. Fyrir 20 árum var til að mynda ekki endurskoðunarnefnd og fleira af þeim toga. Kauphöllin var enn að slíta barnsskónum þegar ég settist í stjórnina, hún var einungis níu ára gömul. Það er eðlilegt að mikil þróun hafi átt sér stað frá þeim tíma. Nú gera stjórnarmenn sér betur grein fyrir ábyrgð sinni. Fjármálaáföll virðast einnig hafa skerpt á hlutverki stjórna. Kannski má segja að á undanförnum árum hafi stjórnarmennska orðið faglegri og ekki óalgengt að stjórnarfólk sæki námskeið sem eru sniðin að þörfum þess. Sjálfur hef ég sótt námskeið fyrir stjórnarfólk bæði hjá IMD í Sviss og hjá Harward Business School í Boston.“

Síminn fékk kjölfestufjárfesti

Af hverju bauðstu þig fram í stjórn Símans?

„Það er margt áhugavert að eiga sér stað í rekstri Símans, eins og til dæmis að nú er verið að skoða hvernig best sé að halda utan um fjarskiptainnviði félagsins. Að sama skapi blása nú ferskir vindar um félagið eftir að Stoðir komu inn sem kjölfestufjárfestir. Ég hef mikla trú á því að með kjölfestufjárfestum fái stjórnendur fyrirtækja aukinn kraft og leiðsögn til að ráðast í verðug verkefni.“

„Það er margt áhugavert að eiga sér stað í rekstri Símans, eins og til dæmis að nú er verið að skoða hvernig best sé að halda utan um fjarskiptainnviði félagsins,“ segir Arnar.
Fréttablaðið/Anton Brink

Var kjölfestufjárfestirinn Eyrir Invest kominn í hluthafahóp Marels þegar þú settist í stjórnina 2001?

„Nei, Eyrir Invest varð kjölfestufjárfestir í Marel árið 2005. Fyrir þann tíma var ekki sambærilegur kjölfestufjárfestir í fyrirtækinu. Með innkomu Eyris var skerpt á áherslum og fyrirtækið setti sér metnaðarfullt vaxtarmarkmið á árinu 2006 um að velta milljarði evra árið 2016. Stjórnendateymið fékk skýrt umboð til þess að fara í þessa vegferð. Markmiðið náðist og nú er stefnt að því að félagið velti 3 milljörðum evra árið 2026. Framtíðarsýn Marels er skýr og hefur í raun verið sú sama frá upphafi. Að umbylta matvælavinnslu á heimsvísu með sjálfbærni og aukna hagkvæmni að leiðarljósi.“

Fordómar á milli hópa

Það vekur athygli að þú varst ­em­bættis­maður en stóðst ekki í rekstri fyrirtækja þegar þú steigst inn í stjórn Marels?

„Það er fróðlegt að hafa fengið innsýn inn í þessa tvo heima. Það ber örlítið á fordómum milli hópanna. Einkageirinn ber oft ekki nægilega virðingu fyrir opinberum starfsmönnum sem eru að sýsla með skattfé og tala um sóun, en þeir sem starfa hjá hinu opinbera eru oft tortryggnir gagnvart einkaframtakinu. Þeir gefa sér að einkafyrirtæki séu sífellt að reyna að fara á svig við lög og reglur. Ég naut einnig góðs af því að hafa unnið fyrir Marel í störfum mínum við að hagræða í rekstri hins opinbera. Þetta var skemmtileg blanda. Almennt ætti að vera meira samtal á milli þessara tveggja geira. Eitt af því sem við gerðum þegar ég var í forsætisráðuneytinu var að koma á fót Samráðsvettvangi um aukna hagsæld þar sem slíkt samtal fór fram á breiðum grunni.“

Hluti stjórnarmanna þarf að taka áhættu með fyrirtækinu

Stjórnir eiga ekki að verða stjórnsýslunefndir þar sem stjórnarmenn eiga ekkert undir að fyrirtækinu vegni vel. Hluti stjórnarmanna þarf að vera tilbúinn að taka áhættu með fyrirtækinu. Erlendir fjárfestar horfa mikið til þess, að sögn Arnars.

„Mikilvægt er að hafa gott jafnvægi í stjórnum. Marel hefur farið aðra leið en önnur íslensk félög í Kauphöllinni varðandi skipun tilnefningarnefnda. Hjá okkur er hún alfarið skipuð stjórnarmönnum og heyrir undir stjórn. Víða annars staðar situr meirihluti tilnefningarnefndar ekki í stjórn fyrirtækisins.

Ástæðan er sú að við teljum að stjórnin viti hvaða þekkingu og reynslu hana skortir og sé því vel til þess fallin að eiga samtalið um bestu samsetninguna við hluthafa. Hjá Marel ræðum við við hluthafa um hvaða þekkingu og reynslu þeir telji að þurfi innan stjórnarinnar. Við óskum ekki endilega eftir tillögum að stjórnarmönnum, heldur náum saman með þeim um hvers konar hæfni væri æskilegust á þessum tiltekna tímapunkti í rekstri fyrirtækisins. Síðan fáum við til liðs við okkur ráðningarfyrirtæki til að finna hæfa einstaklinga út frá þessum viðmiðum. Þetta hefur gengið ágætlega hingað til en hluthafarnir ákveða auðvitað endanlega hverjir setjast í stjórn félagsins.

Stjórn Marels er vel skipuð og fjölbreytt: Tveir stjórnarmenn búa í Bandaríkjunum en aðrir í Bretlandi, Danmörku, Frakklandi og Hollandi. Ég er sá eini sem er búsettur hér á landi. Þannig að það er í mörg horn að líta,“ segir Arnar.

Arnar er eini stjórnarmaður Marels sem búsettur er á Íslandi.
Fréttablaðið/Anton Brink

Hvernig var stjórnarfundum háttað fyrir COVID-19 þegar allir þurftu að sitja heima á fjarfundi?

„Fyrir COVID-19 héldum við að lágmarki fjóra fundi á ári á Íslandi í tengslum við uppgjörin. Fundir sem vörðuðu stefnumótun og fleira fóru flestir fram á stöðum þar sem Marel er með starfsemi, utan Íslands. Þá voru einnig haldnir símafundir þótt þeir hafi frekar verið undantekningin en reglan, eins og núna.“

Skiptir það stjórnir miklu máli að í þeim sitji stjórnarmaður sem hafi setið jafn lengi og þú?

„Í mínum huga skiptir jafnvægi öllu máli í samsetningu stjórna, eins og ég nefndi áðan. Það er ekki algengt að í stjórnum skráðra fyrirtækja séu stjórnarmenn sem hafa setið í tvo áratugi. Djúp þekking og mikil reynsla skiptir máli, en það er einnig nauðsynlegt að gera breytingar reglulega og fá nýja nálgun á hlutina. Best er að blanda saman nýrri þekkingu og sýn við þekkingu og reynslu.“

Djúp sérhæfing hjá stórum erlendum sjóðum

„Stjórn á í góðu samtali við hluthafa. Áður fyrr hittum við alltaf þá allra stærstu en eftir að hluthafahópurinn varð fjölbreyttari hittum við nú allt að 20 hluthafa að máli. Meirihluti þeirra sem við hittum er erlendur, í kjölfar skráningar á hlutabréfamarkað í Amsterdam árið 2019,“ segir Arnar.

Hann segir að stjórnin vilji fræðast um af hverju hluthafarnir fjárfestu í Marel og hvaða væntingar þeir hafi. „Við ræðum ekki um reksturinn, stjórnendateymið sér um það, heldur tökum við fyrir stjórnarhætti og stefnumótun á breiðum grunni. Við erum að vinna fyrir hluthafa og viljum heyra taktinn og þekkja þeirra áherslur.“

Hefur eitthvað komið á óvart í þeim samtölum?

„Erlendu hluthafarnir unnu mikla undirbúningsvinnu áður en fjárfest var í Marel og þekkja því starfsemina aftur á bak og áfram. Stærri sjóðirnir eru einnig með sérhæfð teymi, meðal annars í stjórnarháttum og sjálfbærni, sem stjórnin skeggræðir við.

Þá var einnig áhugarvert að kynnast starfsemi sérhæfðra ráðgjafarfyrirtækja sem fara yfir tillögur stjórna til aðalfunda fyrirtækja eins og Marel, og gefa stofnanafjárfestum ráð um hvernig þeir eiga að kjósa á aðalfundum. Þetta var eitthvað sem við höfðum ekki átt að venjast hér á landi.“