Eyrir Invest, sem hefur verið kjölfestufjárfestir Marels frá árinu 2004, fer fyrir tæplega tíu milljarða króna fjárfestingum í sprotafyrirtækjum. Um er að ræða 15 fyrirtæki. „Hlutverk Eyris er að leiðbeina og leiðsegja, byggja upp stjórnendateymi sem eru fær um að leiða fyrirtækin til frekari vaxtar og byggja upp sölu- og markaðsteymi til þess að fyrirtækin geti vaxið á grundvelli þeirra tæknilegu lausna sem eru forsenda þess að fyrirtækin geti náð árangri,“ segir Þórður Magnússon, stjórnarformaður Eyris Invest og Eyris Sprota.

Örn Valdimarsson, framkvæmdastjóri fjárfestinga hjá Eyri Invest og framkvæmdastjóri Eyris Sprota, segir að Eyrir Sprotar hafi fjárfest fyrir um 5,5 milljarða í sprotum og Eyrir Invest fyrir tæplega fimm milljarða. „Sum þessara fyrirtækja eru að stíga sín fyrstu skref á meðan önnur velta á þriðja milljarð króna,“ segir hann.

„Ég er oft spurður: Þið fjárfestið í sprotum á ansi ólíkum sviðum, hafið þið ekki hugað að því að sérhæfa ykkur?“ segir Þórður. „Ég tel að um 80 prósent af uppbyggingu fyrirtækja séu eins og það sem eftir standi háð hverri atvinnugrein fyrir sig. Það þarf að læra það og setja sig inn í þau mál sem skipta máli en það er mun minni hluti af heildinni. Það er því ekki lykilatriði að vera sérfræðingur á þröngu sviði.“

Eyrir Sprotar rekur fjárfestingasjóð og kemur tæplega helmingur fjármagnsins frá Eyri Invest. Þórður og Örn skipta með sér verkum og sitja í stjórnum allra sprotafyrirtækja í eigu Eyris. Þórður og sonur hans Árni Oddur, forstjóri Marels, eru stærstu eigendur Eyris Invest. Þeir eiga samanlagt um 40 prósenta hlut í fjárfestingafélaginu.

Hefur Eyrir fullfjárfest í sprotum um þessar mundir?

Örn: „Eyrir Invest hefur áhuga á að fjárfesta áfram í sprotum en það er ekki búið að eyrnamerkja háar fjárhæðir til þess að svo stöddu. Við horfum fyrst og fremst til áframhaldandi stuðnings við fyrirtæki í eignasafninu og erum ekki að leita að nýjum verkefnum. En viljinn er til staðar.“

Getur krafist lagni

Þórður segir að Eyrir sé leiðandi fjárfestir í fyrirtækjunum. „Við vinnum náið með stjórnendum fyrirtækjanna. Okkur hefur tekist að byggja upp öflug stjórnendateymi í þeim fyrirtækjum sem við höfum komið að. Frumkvöðullinn er ekki endilega best til þess fallinn að leiða fyrirtækið áfram þótt hann hafi áfram þýðingarmiklu hlutverki að gegna. Það þarf oft að ná fram breytingum á rekstrinum sem getur krafist lagni.

„Frumkvöðullinn er ekki endilega best til þess fallinn að leiða fyrirtækið áfram þótt hann hafi áfram þýðingarmiklu hlutverki að gegna.“

Þegar við fjárfestum í sprotafyrirtækjum snýst verkefni okkar meðal annars um að efla sölu- og markaðsmál og byggja upp dreifileiðir fyrir vöruna með skipulögðum hætti. Það hefur reynst mörgum erfitt. Okkar þekking nýtist vel þar. Við höfum ekki endilega mikið fram að færa hvað tæknina snertir. En vissulega leggjum við mat á hvar tæknin er stödd, hvernig hún passar inn á markaðinn og hversu líklegt það sé að frumkvöðlarnir geti klárað að þróa vöruna,“ segir hann.

Örn Valdimarsson og Þórður Magnússon.
Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Breytt landslag

Þórður segir að eiginleg vöruþróun sé aðeins lítill hluti vegferðarinnar. „Það verður ekki til ný vara eða lausn án sterkrar hugmyndar. En jafnvel þótt varan sé framúrskarandi skiptir aðgangur að mörkuðum sköpum. Aðstæður hafa breyst verulega frá því að Marel og Össur, þar sem Eyrir var á árum áður kjölfestufjárfestir, stigu sín skref í uppbyggingu erlendis. Þeirra leið var að yfirtaka félög sem þegar höfðu byggt upp dreifileiðir og höfðu þess vegna aðgang að mörkuðum.

Fyrirtækin nutu dyggrar aðstoðar bankakerfisins sem studdu við vöxtinn. Kaupþing aðstoðaði Össur og Landsbankinn Marel. Það skipti sköpum. Nú getur fjármálakerfið ekki stutt við bakið á fyrirtækjum í örum vexti.“

Aðstæður hafa breyst verulega frá því að Marel og Össur stigu sín skref í uppbyggingu erlendis. Þeirra leið var að yfirtaka félög sem þegar höfðu byggt upp dreifileiðir. Fjármálakerfið getur ekki stutt við slíka vegferð.

Markaðurinn ekki framsýnn

„Á þeim tíma horfði hlutabréfamarkaðurinn til lengri tíma og lagði fé í fyrirtæki sem höfðu burði til að taka verulegum breytingum þegar fram í sótti eins og raunin varð með þessi tvö félög. Nú horfir hlutabréfamarkaðurinn einungis á stöðuna í dag. Íslenski markaðurinn er sérstaklega slæmur hvað þetta varðar en vandinn er líka til staðar alþjóðlega. Nefna má sem dæmi um hve skammsýnn íslenski hlutabréfamarkaðurinn er, að hlutabréfaverð Haga lækkaði ekki fyrr en daginn sem Costco opnaði og það myndaðist biðröð fyrir utan verslunina. Það mátti nú sjá það fyrir að opnun Costco hefði einhver áhrif á rekstur Haga. Keppinautar risans hafa hins vegar unnið vel úr stöðunni,“ segir hann.

Þórður segir að hluti af vanda íslenskra sprotafyrirtækja sé það að flestir þeir fjárfestar sem leggi þeim lið séu einnig smáir og með takmarkaða getu til að fylgja verkefnum eftir til lengri tíma. Fyrirtækin fái því tækifæri til að þróa tæknina en þegar kemur að fjárfestingum í sölu- og markaðsstarfi, sem sé iðulega enn meira verkefni en sjálf tækniþróunin, séu fáir valkostir hérlendis.

„Viðfangsefni okkar er því gjarnan að spyrja í hvers höndum gæti tiltekin lausn verið verðmætust.“

„Markmið okkar er að fyrirtækin geti fjármagnað sig á eigin forsendum en til þess þurfa þau að hafa náð árangri í sölu. Þetta er því, svo maður sletti á ensku, catch-22 eða ákveðin þverstæða. Viðfangsefni okkar er því gjarnan að spyrja í hvers höndum gæti tiltekin lausn verið verðmætust. Hvaða fyrirtæki hafa greiðastan aðgang að markaði fyrir lausnina? Í hvaða tilvikum getur samstarf verið beggja hagur? Við það gætu sölumöguleikar vörunnar aukist verulega,“ segir hann.

Stærri sjóðir munu spretta fram

Er möguleiki á Íslandi að safna í stærri nýsköpunarsjóði sem geta stutt við fyrirtæki sem stefna á myndarlegan vöxt?

Þórður: „Það munu verða til vaxtarsjóðir sem taka við keflinu af sprotasjóðum. Mögulega munum við koma á fót slíkum sjóði. Umhverfið hefur hins vegar ekki verið móttækilegt fyrir því enn sem komið er. En það mun koma að þeim degi. Ég er sannfærður um það. Hið opinbera hefur spurt hvað megi gera til að styrkja sprota­umhverfið. Þarna kreppir að.“

Örn: „Það er óneitanlega sérstök staða á Íslandi að aðgangur að fjármagni sé veruleg hindrun fyrir sprotafyrirtæki. Fjármagn er lykilþáttur í uppbyggingu þeirra. Alls staðar úti í heimi þar sem vel hefur tekist í uppbyggingu slíkra fyrirtækja er aðgangur að fjármagni ekki eins erfiður. Og ekki síst þá er verðlagning á fjármagni töluvert lægri en hér.“

„Krónan er eins og netadræsa sem er flækt á gólfinu og íslensk fyrirtæki ná ekki að losna úr,“ segir Þórður.

Krónan er netadræsa

Þórður: „Þar er átt við vaxtakostnað og annað því um líkt. Þá komum við að stóra fílnum í stofunni sem er íslenska krónan. Hún er veruleg hindrun í huga erlendra fjárfesta og því leggja þeir síður íslenskum fyrirtækjum til fjármagn. Gott dæmi er að erlendir fjárfestar sýndu Marel ekki verulegan áhuga fyrr en ljóst varð að fyrirtækið yrði skráð á hlutabréfamarkað erlendis. Það laut ekki eingöngu að seljanleika bréfanna heldur einnig að því að gengi bréfanna yrði í evrum.

Krónan er eins og netadræsa sem er flækt á gólfinu og íslensk fyrirtæki ná ekki að losna úr. Það hefur verið reiknað út að krónan kosti samfélagið 120-180 milljarða króna árlega en ég tel að fjárhæðin sé enn hærri. Ráðist hefur verið í fjölmörg verkefni byggð á tilteknum forsendum um gengi krónu sem síðan bresta. Það leiðir til þess að fyrirtæki færa starfsemi til annarra landa eða verða gjaldþrota.“

Af hverju ákvað Eyrir Invest að fjárfesta í sprotum þegar það státaði af góðum árangri í að fjárfesta í fyrirtækjum sem voru komin lengra á veg eins og í tilviki Marels og Össurar?

Örn: „Eyrir Invest hefur ætíð verið langtímafjárfestir sem horfir til fyrirtækja sem geta náð langt alþjóðlega. Við höfum ekki viljað fjárfesta í fyrirtækjum sem starfa eingöngu á Íslandi. Samhliða bankahruninu 2008 var komið á fjármagnshöftum og því erfitt fyrir okkur að fjárfesta erlendis. Að sama skapi var snúið að koma auga á fyrirtæki til að fjárfesta í sem voru nokkuð stór og með alþjóðlega skírskotun. Þess vegna var brugðið á það ráð að taka þátt í að byggja upp fyrirtæki frá grunni sem stefndu á að ná árangri erlendis.“

Þórður: „Á þeim tíma sköpuðust mikil tækifæri í ferðaþjónustu og á fasteignamarkaði en slík verkefni hæfðu ekki fjárfestingastefnu okkar. Eitt það mikilvægasta sem stefna segir manni er hvað á ekki að gera.“

Calidris fyrsti sproti Eyris

Hann bendir á að raunar hafi Eyrir fjárfest fyrst í sprotafyrirtæki árið 2007 þegar það eignaðist ríflega fjórðungshlut í Calidris sem selt var til bandaríska hugbúnaðarfyrirtækisins Sabre árið 2010. Calidris þróaði hugbúnaðarlausn til að hámarka sætanýtingu flugfélaga og Sabre þjónustar ferðaþjónustu á víðari grunni. „Sú fjárfesting gekk mjög vel. Eftir því sem ég best veit starfa nú um 50-60 manns hjá félaginu á Íslandi,“ segir Þórður.

Hann segir að horft sé til þess að fjárfesta í sprotum sem geri heiminn á einhvern hátt betri. Eyrir horfir til sjö þema sem snúast um stórar breytingar sem eigi sér stað í heiminum við fjárfestingar. „Því fleiri þemum sem það fyrirtæki sem við erum að skoða fellur að því betra,“ segir hann.

Að sögn Þórðar eru þemun aukin áhersla á umhverfisvernd; fólk flytji í auknum mæli úr sveit í borg; aukin áhersla á upplifun sem geti til að mynda lotið að því að kaupa fisk sem veiddur var í hreinu hafi og því séu tækifæri í að sýna fram á rekjanleika fisksins; þjóðir séu að eldast og því sé horft til þess að aðstoða fólk við að öðlast betri heilsu; aukið öryggi á Internetinu en hann segir að okkur geti stafað mikil ógn þaðan hvort sem litið er til hernaðar eða viðskipta; allir séu nú ætíð tengdir netinu og það hefur þau áhrif að samskipti og viðskiptaferlar færist þangað og loks ber að nefna þemað sjálfvirknivæðingu.

„Við stofnun sjóðsins notuðum við slagorð á ensku sem má þýða einhvern veginn svona: Það að ná árangri á svipstundu tekur í raun ellefu ár,“ segir Örn.
Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Örn segir að horft sé til þess að fjárfesta í sprotum sem státi af öflugri tækni sem hægt sé að byggja ofan á og starfi á markaði sem fari vaxandi til langs tíma. „Það var til dæmis raunin með Marel og Össur. Í tilviki Marels var horft til þess að markaðurinn færi vaxandi á næstu áratugum. Við horfum einnig til þess hvaða það sé sem drífur stjórnendur fyrirtækjanna áfram. Það er æskilegt til þess að tryggja að uppbygging fyrirtækjanna sé á réttum forsendum.“

Þórður segir að heiðarleiki hafi ávallt verið leiðarstef í rekstri Eyris. „Þegar ég lít í baksýnisspegilinn á gamalsaldri tel ég að það sé meginástæðan fyrir okkar árangri.“

Að ná árangri tekur ellefu ár

Hvað er horft til þess að fjárfesta lengi í hverjum sprota?

Örn: „Formlega er líftími sjóðsins Eyris Sprota tíu ár. Það má framlengja hann í 14 ár. Grunnstefið í stefnu Eyris er að setja sér ekki tímamörk. Við höfum reynt að halda því á lofti. Við stofnun sjóðsins notuðum við slagorð á ensku sem má þýða einhvern veginn svona: Það að ná árangri á svipstundu tekur í raun ellefu ár. Það þarf að gefa sér tíma til að þroska þessi verkefni og vinna með þeim. Góðir hlutir gerast hægt.“

Þórður: „Vegferð fyrirtækjanna verður ekki nákvæmlega eins og lagt var upp með. Að því sögðu þarf að vita hverju maður vill ná fram. Ef það liggur fyrir er hægt að spyrja sig, ef fyrirtækið er ekki að ná flugi, hvort upphaflega hugmyndin hafi ekki verið rétt. Hvað þarf að bæta til að ná árangri? Og leggja í þá vegferð.

Gott dæmi um það er fyrirtækið eTactica sem við fjárfestum í. Það þróaði mælitæki til að fylgjast með orkunotkun. Í upphafi snerist lausnin um að draga úr orkunotkun og þar með orkukostnaði. Eftir að umhverfisvernd færðist í aukana breyttist notkunin og mælir hún fyrst og fremst árangur fyrirtækja í að draga úr kolefnisfótspori og með þeim hætti er dregið úr orkunotkun. Þessi breytti hugsunarháttur hefur einnig leitt það af sér að nú eru það æðstu stjórnendur fyrirtækjanna sem taka ákvörðun um kaupin á tækninni. Þannig var það ekki áður.“

„Í sprotafyrirtækjum eru tvær leiðir færar. Annars vegar er hægt að þróa nýja vöru sem fer á nýjan markað og því er eftirspurnin óþekkt. Hin leiðin er að herja á þekktan markað með þekktri eftirspurn með nýrri tækni,“ segir Þórður.
Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Sameinuðust í Saga Natura

Þórður segir að sum fyrirtækin í eignasafninu séu komin vel á veg. „Saga Medica og Key Natura sameinuðust nýverið í Saga Natura. Við vorum hluthafar í þeim báðum. Saga Medica framleiðir fæðubótarefni úr hvönn og Key Natura gerir það sama úr þörungum.

Við sameininguna má samnýta getu til rannsókna og þróunar, framleiðsluaðstöðu, markaðstengsl og fleira. Þau voru bæði á vöruþróunarstigi en hafa nú eflst og geta lagt meira kapp á sölu og markaðsmál.

Sameiningin hefur skilað góðum árangri. Jafnvel þótt fyrirtæki sé skipað framúrskarandi vísindafólki, þá minnkar hæfni þeirra ef það hefur engan til að ræða við á faglegum nótum. Sú hætta skapast hjá litlum fyrirtækjum. Vísindamenn og fleiri þurfa frjótt umhverfi og hafa kost á að skiptast á skoðunum til að ná árangri.

Saga Natura hefur þróað nýja aðferð til að rækta þörunga. Hún krefst minna pláss og eykur rekstraröryggi. Úr þörungunum er unnið astaxanthin sem hefur jákvæð áhrif á heilsu fólks og gefur laxinum bleika litinn og erninum haukfrána sjón.

Í sprotafyrirtækjum eru tvær leiðir færar. Annars vegar er hægt að þróa nýja vöru sem fer á nýjan markað og því er eftirspurnin óþekkt. Hin leiðin er að herja á þekktan markað með þekktri eftirspurn með nýrri tækni. Það er leið Saga Natura. Það er til staðar rík eftirspurn eftir astaxanthin nema hvað nýja tæknin er með lægri rekstrarkostnaði og auknu rekstraröryggi.

Annað slíkt fyrirtæki í eignasafninu er Sæbýli sem framleiðir sæeyru sem er dýrasti skelfiskur sem fyrirfinnst í heiminum. Eftirspurnin er þekkt og verðið er hátt. Hins vegar erum við með nýja tækni sem við höfum mikla trú á. Ef fram fer sem horfir munum við stækka fyrirtækið rétt eins og í tilviki Saga Natura. Ef fyrirtækinu tekst ætlunarverkið, að vera með lægri framleiðslukostnað, á það ansi mikla möguleika á að ná langt. Ísland hentar vel til uppbyggingar þessara tveggja fyrirtækja.“

Lítill áhugi á fjármálum

Þórður, það vekur athygli að þú varst fjármálastjóri skipafélagsins Eimskips í 20 ár en ert nú kominn á kaf í tæknifjárfestingar?

Þórður: „Ég sagði þegar ég var ráðinn til Eimskips að ég hefði lítinn áhuga á fjármálum. Ég væri meiri rekstrarmaður. Á þeim tíma kenndi ég markaðsrannsóknir, alþjóðlega markaðsfræði auk alþjóðlegrar fjármálastjórnunar. Ég er ekki við eina fjölina felldur. Ég hef mest gaman af rekstri og að byggja upp stjórnendateymi.“

„Ég sagði þegar ég var ráðinn til Eimskips að ég hefði lítinn áhuga á fjármálum,“ segir Þórður:
Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Of skammur tími til að bregðast við nýrri löggjöf

Örn segir að almennt talað sé stuðningsumhverfið fyrir sprotafyrirtæki hér á landi gott og nefnir í því samhengi styrki, samkeppnissjóði og skattaívilnun. „Það virkar vel. Stefna stjórnvalda í þeim efnum lofar mjög góðu. Ef það ætti að benda á veikleika er það hvað skammur tími gefst til að bregðast við breytingum á lögum og reglugerðum. Stundum virðist skorta á vilja eða getu hjá hinu opinbera til að leiðbeina um hvernig standa eigi að málum. Minni fyrirtæki eiga sérstaklega erfitt með að glíma við að uppfylla reglugerðir með skömmum fyrirvara því þá fer hlutfallslega mikil orka í að uppfylla skyldur. Sá tími hefði nýst betur í að sinna rekstri fyrirtækisins og viðskiptavinum.“

Þórður segir að oft séu hinar nýju reglur til bóta. „Vandinn er að tíminn sem fæst til að laga sig að þeim er lítill sem enginn.“