Þeir erlendu fjárfestingarsjóðir sem hafa verið hvað umsvifamestir á íslenskum hlutabréfamarkaði síðustu ár hafa á undanförnum vikum og mánuðum ýmist minnkað við sig eða selt sig alfarið út úr nær öllum félögum sem þeir fjárfestu í hér á landi. Hlutabréfafjárfestingar þeirra hafa að meginstefnu til skilað lítilli sem engri ávöxtun eða tapi og kemur þar til bæði óhagstæð verðþróun hlutabréfa og gengisþróun krónunnar.

„Þeir hafa almennt tapað á fjárfestingum sínum, tekið á sig tvöfalt högg ef svo má segja, en þó eru auðvitað einhverjar undantekningar á því,“ segir Kjartan Smári Höskuldsson, framkvæmdastjóri Íslandssjóða.

Magnús Harðarson, forstjóri Kauphallarinnar, segist þrátt fyrir umræddar sölur finna fyrir auknum áhuga af hálfu erlendra fjárfesta. Þó þurfi nauðsynlega að losa um ákveðna tappa í því skyni að auka aðgengi slíkra fjárfesta að hlutabréfamarkaðinum.

„Ég tel að það sé vilji, ekki bara hjá okkur heldur líka hjá Seðlabankanum og yfirvöldum, til þess að gera umbætur,“ segir hann.

Sjóðir á vegum Eaton Vance Management, Lansdowne Partn­ers, Miton Group og Wellington Management eiga nú hlutabréf í íslenskum félögum að virði samanlagt um 30,6 milljarðar króna, samkvæmt athugun Markaðarins sem byggist á yfirlitum yfir fjárfestingar nokkurra sjóðanna, flöggunartilkynningum og listum yfir tuttugu stærstu hluthafa skráðra félaga, en til samanburðar má ætla að samanlögð hlutabréfaeign þeirra hafi numið nærri 42 milljörðum króna í lok árs 2018.

Séu stærstu félögin í Kauphöllinni, Arion banki og Marel sem eru jafnframt skráð í erlendar kauphallir, undanskilin eiga sjóðir umræddra fjögurra fjárfesta nú íslensk hlutabréf fyrir um alls 17,1 milljarð króna borið saman við tæplega 31 milljarð króna í lok árs 2018.

Þess má þó geta að bandaríska sjóðastýringarfélagið Wellington seldi síðustu hlutabréf sín hér á landi, nánar tiltekið í Eimskip, Festi og Origo, á síðari hluta ársins 2019.

Selt fyrir yfir tug milljarða

Fjárfestarnir, sem hófu innreið sína á íslenskan hlutabréfamarkað á árunum 2017 og 2018, hófu flestir að selja sig niður síðla árs 2018 og á fyrri hluta síðasta árs. Hins vegar virðist sem aukinn kraftur hafi verið settur í söluna á síðari hluta árs 2019 og hefur sú þróun haldið áfram fram á þennan dag. Þannig hafa þeir selt íslensk hlutabréf fyrir meira en tíu milljarða króna það sem af er árinu.

Sem dæmi seldu sjóðir í stýringu bresku eignastýringarinnar Miton Group allan 6,4 prósenta hlut sinn í TM fyrr í mánuðinum fyrir liðlega 1,6 milljarða króna en þeir hafa til viðbótar selt sig á síðustu mánuðum út úr Arion banka og Símanum.

Sala breska vogunarsjóðsins Lansdowne Partners nemur aukinheldur samanlagt meira en sjö milljörðum króna á fyrstu tveimur mánuðum þessa árs en sjóðurinn hefur á þeim tíma selt í Festi fyrir allt að 1,9 milljarða króna, í Arion banka fyrir 1,7 milljarða króna, í VÍS fyrir 1,6 milljarða króna, í TM fyrir 1,4 milljarða króna og loks í Sýn fyrir nokkur hundruð milljónir króna.

Þá hafa sjóðir bandaríska eigna­stýringarfélagsins Eaton Vance haldið áfram á undanförnum vikum að minnka við sig í öllum þeim félögum sem þeir fara með hlut í hér á landi að undanskildu Eimskip en það er eina hérlenda félagið sem sjóðirnir eiga yfir fimm prósenta hlut í. Sjóðirnir hófu að minnka með markvissum hætti við sig í íslenskum félögum síðla árs 2018 og seldu svo í fyrra síðustu bréf sín í Festi, Kviku, TM og VÍS. Þá eru þeir ekki lengur á lista yfir tuttugu stærstu hluthafa Heimavalla og Sjóvár.

Eaton Vance og Lansdowne vildu ekki tjá sig um ástæður sölunnar þegar eftir því var leitað. Þá svaraði Miton ekki fyrirspurn Markaðarins.

Áhrifin ekki eins neikvæð

Almennt má ætla að ávöxtun af fjárfestingum áðurnefndra erlendra fjárfesta hafi í flestum tilfellum verið lítil sem engin eða neikvæð. Þannig er verðlagning á íslenskum hlutabréfamarkaði – leiðrétt fyrir gengishækkunum Marels – að jafnaði á svipuðum slóðum nú og hún var árið 2017 þegar erlendu fjárfestarnir fóru að sýna markaðinum áhuga. Íslensk hlutabréf höfðu þá hækkað í verði allt frá því að hlutabréfamarkaðurinn var endurreistur á árunum 2010 og 2011.

Því til viðbótar má gera ráð fyrir að gengisáhrif krónunnar hafi almennt verið til lækkunar á virði innlendra eigna fjárfestanna en raungengi krónunnar náði sem kunnugt er sögulegum hæðum um mitt ár 2017 og hefur lækkað umtalsvert síðan þá.

„Á heildina litið hefur þetta ekki gengið vel hjá þeim,“ segir Kjartan Smári og bætir við:

Kjartan Smári Höskuldsson, framkvæmdastjóri Íslandssjóða.
Aðsend/Íslandssjóðir

„Flestir þeirra komu til landsins fyrir tveimur til þremur árum og hafa því tekið út lækkanir á verði margra félaga auk þess sem þeir komu inn í sterkri krónu sem hefur gefið eftir síðan. Þeir hafa því almennt tapað á fjárfestingum sínum, tekið á sig tvöfalt högg ef svo má segja, en þó eru auðvitað einhverjar undantekningar á því.

Það sem er mjög jákvætt er að þrátt fyrir að þessir stóru erlendu fjárfestar hafi minnkað verulega við sig hefur markaðurinn tekið við flæðinu án þess að hökta. Það hefur verið töluverð innlend eftirspurn á móti og velta á markaðinum hefur verið með hraustlegra móti. Sem dæmi hafa einkafjárfestar komið sterkir inn á markaðinn, sérstaklega síðustu sex til níu mánuði.

Áhrifin af þessari sölu erlendra fjárfesta eru því alls ekki eins neikvæð og þau hefðu mögulega verið fyrir einu eða tveimur árum síðan. Það er mikið styrkleikamerki,“ nefnir Kjartan Smári.

Valdimar Ármann, í markaðsviðskiptum hjá Arctica Finance, segir að ástæður fyrir sölu erlendra fjárfesta undanfarið geti verið margvíslegar. Ekki sé þó víst að þeir séu endanlega farnir frá Íslandi, enda sé um að ræða alþjóðlega sjóði með stórt fjárfestingarmengi.

„Núna gætir jafnvel mögulega áhrifa af innlausnum úr hlutabréfasjóðum sem fjárfesta alþjóðlega, endurstillingu safna vegna mikilla hreyfinga á mörkuðum og hlutfallslegri verðlagningu þeirra vegna kórónavírussins,“ nefnir Valdimar sem tekur fram um erlendu sjóðina að þeir hafi verið gott mótvægi við áhugaleysi íslenskra fjárfesta á markaðinum á sínum tíma.

Það var mjög jákvætt að fá erlenda fjárfesta á íslenska markaðinn og voru þeir gott mótvægi við áhugaleysi íslenskra fjárfesta á sínum tíma.

Lítill áhugi erlendra fjárfesta sé vissulega mikið áhyggjuefni. Það, ásamt þeirri staðreynd að þeir hafi ekki fjárfest meira í ríkisskuldabréfum en raun beri vitni, sýni að einhverjar aðgangshindranir séu fyrir hendi inn á markaðinn.

Veðjuðu á uppgang

Aðspurður um mögulegar skýringar á því að erlendir fjárfestar hverfi af markaðinum á þessum tímapunkti segir Kjartan Smári það meðal annars skýrast af því að flestir þeirra erlendu fjárfesta sem hafa komið inn í innlendu hlutabréfin síðustu ár séu meiri skuldabréfafjárfestar. Sumir hafi byrjað á kaupum á skuldabréfum og almennt veðjað á uppgang hagkerfisins og styrkingu krónu sem hafi ekki raungerst.

Þá gæti það hafa haft áhrif að MSCI hafi ákveðið seint á síðasta ári að flokka ekki íslenska markaðinn sem vaxtarmarkað hjá sér að sinni. Hérlend félög séu þannig enn ekki gjaldgeng í vísitölur fyrirtækisins.

„Hugsanlega höfðu einhverjir væntingar um að sú yrði raunin. Margir fjárfestingarsjóðir í heiminum sem eru með skýran fjárfestingarramma fjárfesta eingöngu á þeim mörkuðum sem eru inni í vísitölunni. Það voru því ákveðin vonbrigði að við skyldum ekki komast þarna inn en ég held hins vegar að það sé alveg ljóst að það mun gerast. Það er bara spurning um hvenær en ekki hvort. Og það verður örugglega vendipunktur í eftirspurn á markaðinum,“ segir Kjartan Smári.

Valdimar segir mikilvægt í stórum heimi fjárfestingarkosta að Ísland sé hluti af vísitölumengi. Það sé því góð byrjun að markaðurinn hér sé á athugunarlista MSCI þó svo að það hafi verið mikil vonbrigði að hann hafi ekki komist inn í vísitölur fyrirtækisins.

„Meðal annars vakti athygli,“ nefnir Valdimar, „að svo virðist sem erlendum fjárfestum finnist aðgengi að íslenska markaðnum takmarkað sem þó vekur ákveðna furðu þar sem íslenski markaðurinn er í Nasdaq OMX Kauphöllinni.

Það vekur furðu að það virðist vandkvæðum háð fyrir erlenda aðila að eiga viðskipti með íslensk skráð verðbréf vegna uppgjörs og vörslu en ég geri ráð fyrir að Kauphöllin, Seðlabankinn og aðrir hlutaðeigandi vinni hörðum höndum að því að leysa þessa agnúa,“ nefnir Valdimar.

Valdimar Ármann í markaðsviðskiptum Arctica Finance.
Fréttablaðið/Stefán

Brýnt sé að tryggja stöðlun og gagnsæi og sjá jafnframt til þess að uppgjörsferlið, ásamt vörslu skráðra bréfa, sé hnökralaust.

„Leiðandi stórir aðilar á íslenska markaðnum þurfa að sjá sér hag í að tryggja hér gott og frjálst flæði erlends fjármagns inn á íslenskan markað, bæði hlutabréfa sem og skuldabréfa ríkis, sveitarfélaga og fyrirtækja,“ segir Valdimar.

Sem dæmi þurfi að tryggja að „erlendir viðskiptavinir sem vilja eiga viðskipti á Íslandi séu beðnir um sömu eða svipaðar upplýsingar og þegar þeir eiga viðskipti í öðrum vestrænum ríkjum“. Upplýsingabeiðnirnar megi ekki vera sér­íslenskar.

Grái listinn meiriháttar mál

Kjartan Smári tekur í svipaðan streng og segir að almennt séum við ekki að auðvelda erlendum fjárfestum að eiga viðskipti hér á landi. Hann telur veruleg tækifæri fyrir hendi, áður en Ísland verði mögulega tekið inn í vísitölumengi MSCI, til að auðvelda aðgengi fjárfesta að hlutabréfamarkaðinum.

„Til dæmis með því að gera hérlend bréf aftur tæk í viðskipti í stóru alþjóðlegu vörsluhúsunum og koma okkur jafnframt aftur af gráa listanum. Hann þvælist fyrir. Við sem stundum fjárfestingar erlendis höfum orðið vör við að jafnvel þótt vera Íslands á listanum valdi ekki daglegum vandræðum þá er það engu að síður meiri háttar mál að stofna til nýrra viðskipta hjá erlendum fjármálastofnunum. Sú var ekki raunin áður en við fórum á listann.

Það er algjör barnaskapur að halda því fram, eins og sumir stjórnmálamenn hafa meðal annars gefið í skyn, að þetta skipti engu máli erlendis. Það er bara ekki rétt. Það er mjög brýnt verkefni að koma okkur sem fyrst af þessum lista,“ segir Kjartan Smári.

Það er algjör barnaskapur að halda því fram, eins og sumir stjórnmálamenn hafa meðal annars gefið í skyn, að þetta skipti engu máli erlendis. Það er bara ekki rétt.

Valdimar nefnir að vera Íslands á gráa listanum hjálpi ekki til. Hún hafi hins vegar valdið mikilli vitundarvakningu hjá stjórnvöldum sem hafi gripið til aðgerða, auk þess að tryggja að íslenskir fjárfestingarkostir séu gjaldgengir í uppgjörs­kerfum og vörslu.

Jákvætt samtal við stjórnvöld

Aðspurður segist Magnús í Kauphöllinni bjartsýnn á að aðkoma erlendra fjárfesta að hlutabréfamarkaðinum muni aukast, meðal annars í ljósi þeirra breytinga á markaðinum sem liggi nú þegar nær fyrir eða séu líklegar.

„Í fyrsta lagi,“ bendir hann á, „tel ég að hin margauglýsta breyting á kerfi verðbréfamiðstöðvarinnar muni reynast mikilvæg, enda hafa uppgjörsmálin reynst þröskuldur inn á íslenska markaðinn.

Það er lítill vafi í mínum huga að alþjóðlegt staðlað umhverfi mun ekki bara breyta hlutunum fyrir verðbréfamiðstöðina heldur gera okkur í Kauphöllinni auðveldara að laða að erlenda fjárfesta og erlenda kauphallaraðila sem munu þá eiga viðskipti beint á íslenska markaðinum.

Ég er jafnframt þokkalega bjartsýnn á kerfislægar breytingar í umgjörðinni. Við höfum til dæmis átt mjög jákvætt samtal við Seðlabankann. Okkur finnst enginn vafi á því að bankinn hafi skilning á þessum málum og áhuga á því að auka skilvirkni verðbréfamarkaðarins. Þarna á ég til að mynda við þætti á borð við ferli við að tilkynna gjaldeyrisviðskipti,“ segir Magnús.

Magnús Harðarson, forstjóri Kauphallarinnar.
Aðsend

Jafnframt megi nefna staðgreiðsluskyldu af söluhagnaði hlutabréfa sem geti flækt málin fyrir erlenda fjárfesta.

Magnús segir að ef það takist að bæta úr ýmsum þeirra mála sem nefnd hafi verið og Kauphöllinni verði ágengt við að selja erlendum fjármálastofnunum kauphallar­aðild þá „erum við komin langleiðina með að loka gatinu gagnvart MSCI og ættum að öllu óbreyttu að fara inn í þeirra flokkun. Ég lít þannig björtum augum fram á þetta ár.“

Magnús gerir sér einnig vonir um að í náinni framtíð muni breiddin í fjárfestahópnum á íslenska markaðinum verða meiri.

„Ég bind vonir við að þegar umhverfið verður orðið staðlaðra og betra munum við sjá meira af til dæmis hefðbundnum verðbréfasjóðum og tryggingafélögum og öðrum langtímafjárfestum. Það eru einhverjir aðilar sem hafa ekki sett fyrrnefnd atriði fyrir sig, eins og við höfum séð, en það eru hins vegar mjög margir sem hafa sett þau fyrir sig.

Það er mikilvægur hluti af okkar starfsemi að fjölga fjárfestum og auka skilvirkni á markaði til þess að stuðla að auknu aðgengi að fjármagni fyrir okkar félög.“

Ég bind vonir við að þegar umhverfið verður orðið staðlaðra og betra munum við sjá meira af til dæmis hefðbundnum verðbréfasjóðum og tryggingafélögum og öðrum langtímafjárfestum.

Erlent eignarhald sennilega hvergi jafn lítið í vestrænum ríkjum

Bein hlutabréfaeign erlendra fjárfesta í skráðum félögum hér á landi nam ríflega 253 milljörðum króna eða um fimmtungi af heildarmarkaðsvirði fyrirtækja í Kauphölinni í lok síðasta mánaðar, samkvæmt upplýsingum frá Kauphöllinni. Á það bæði við um eignarhluti erlendra fjárfesta í eigin nafni og í gegnum safnreikninga. Hlutfallið er meira en tvöfalt hærra á Norðurlöndunum.

Kjartan Smári segir að sennilega sé erlent eignarhald hvergi jafn lítið á Vesturlöndunum og á hérlendum hlutabréfamarkaði.

„Sem dæmi eiga erlendir fjárfestar yfir fimmtíu prósent af markaðinum í Danmörku og er hlutfallið á svipuðum slóðum annars staðar í Skandinavíu og Evrópu. Að öllu eðlilegu mun hlutfallið hér því hækka með tíð og tíma en til þess að þróunin geti orðið með eðlilegum hætti þarf nauðsynlega að grípa til aðgerða í því skyni að auðvelda erlendum fjárfestum að eiga viðskipti hér á landi,“ nefnir hann.