Sprotafyrirtækið DT Equipment (DTE) fékk 5,5 milljóna Bandaríkjadollara fjármögnun, jafnvirði um 760 milljóna króna, frá kanadíska vísisjóðnum Chrysalix Venture Capital og Brunni vaxtarsjóði sem fjármagnaður er af lífeyrissjóðum og Landsbankanum.

Sveinn Hinrik Guðmundsson, annar stofnandi DTE og framkvæmdastjóri fyrirtækisins, segir að engum hafi tekist að þróa sambærilega lausn áður en margir hafi reynt. DTE þróar sjálfvirkrar efnagreiningarlausnir fyrir áliðnað og álendurvinnslu.

Greina fljótandi málm

„Við þróuðum tækni sem greinir fljótandi málmsýni og við það styttist greiningartími á efnainnihaldi framleiðslunnar verulega. Það hefur komið mörgum á óvart að litlu fyrirtæki á Íslandi hafi tekist þetta. Áliðnaðurinn hefur beðið lengi eftir þessari tækni enda hafa fjölmörg fyrirtæki varið miklu fjármagni, tugum milljarða samtals, í að reyna að þróa sömu tækni. Okkur tókst að gera það fyrir tiltölulega lítið fjármagn,“ segir hann.

Fram að þessu hafi greiningin kallað á að starfsmenn taki sýni úr allt að þúsund gráðu heitu fljótandi áli sem síðan sé steypt, verkað og loks efnagreint. „Þetta ferli getur tekið allt upp í nokkrar klukkustundir sem hægir á framleiðslunni og ákvarðanatöku. Nú verður hægt að stilla framleiðsluferlið af jafnóðum. Því fylgir mikill ábati fyrir álverin enda fá þau lægra verð fyrir ál sem ekki uppfyllir ákveðnar kröfur um efnisinnihald. Auk þess er þetta mun öruggara fyrir starfsmenn,“ segir Sveinn Hinrik.

Karl Ágúst Matthíasson, hinn stofnandi DTE og rekstrarstjóri fyrirtækisins, segir að það hafi verið mikilvægt fyrir DTE að vinna náið með starfsmönnum Brunns vaxtarsjóðs varðandi fjármögnunina. „Þeir studdu við sókn í erlenda fjárfestingu og tengdu okkur meðal annars við Chrysalix Venture Capital og aðra sjóði.“

Chrysalix Venture Capital er sérhæft í fjárfestingum á sviði snjalllausna og skynjaratækni fyrir málm- og námuiðnað. Sjóður Chrysalix, RoboValley Fund, sem komið var á fót á síðasta ári, er 120 milljónir dollara að stærð, jafnvirði um 16,5 milljarða króna. Fjöldi alþjóðlegra fyrirtækja í málmiðnaði lagði sjóðnum til fé.

Vilja vaxa hratt

Karl Ágúst segir að fjármunirnir verði nýttir til að framleiða tækjabúnað og hefja sölu á þjónustunni. „Við stefnum hátt og ætlum að vaxa hratt,“ segir hann. Í því skyni sé stefnt á að ráða fimm starfsmenn í ár en nú starfa tíu manns hjá DTE.

Sveinn Hinrik segir að nú sé stefnt að því að semja við álverin þrjú á Íslandi og valda erlenda álframleiðendur til að ná betur utan um tæknilausnina og frekari þróun.

DTE hefur þróað tvenns konar efnagreiningarbúnað. Annars vegar alsjálfvirkan búnað sem á að vera á lykilstöðum í steypuskálum og hins vegar lítinn færanlegan búnað til að greina álið í framleiðslukerjum í kerskála. „Það eru hundruð kera í hverju álveri,“ segir Sveinn Hinrik. Framleiðsluferli áls hefst í kerskála og færist yfir í steypuskála hvar það er steypt.

„Í stað þess að þurfa að safna tugum eða hundruðum sýna úr kerjunum og greina á rannsóknastofu má framkvæma efnagreininguna samstundis við hvert ker. Þannig gefst einnig möguleiki á að fjölga greiningum og bæta eftirlit með framleiðslunni,“ segir Karl Ágúst.

Sveinn Hinrik segir að Norðurál, sem veitt hafi DTE mikinn stuðning í gegnum árin, hafi samið um innleiðingu á fyrsta sjálfvirka greiningartækinu. „Við erum einnig í viðræðum við Rio Tinto ISAL um greiningartæki fyrir kerskála og steypuskála. Jafnframt eigum við í viðræðum við nokkra stóra aðila í iðnaðinum, eins og til dæmis Norsk Hydro sem rekur tugi álvera um allan heim,“ segir hann.

Tíu þúsund tæki

Karl Ágúst segir að viðskiptavinir í áli séu tiltölulega fáir. Það séu innan við 300 álver í heiminum sem flest séu í eigu fárra samsteypa. Auk þess séu um þrjú þúsund álsteypuskálar í melmisblöndun og endurvinnslu. „Við munum ekki selja tækin í massavís heldur bjóða upp á verðmæta þjónustusamninga. Að okkar mati er þó tækifæri fyrir um tíu þúsund tæki í áliðnaðinum í dag.“

Alsjálfvirk efnagreining á fljótandi áli sem rennur í steypuskála.
Mynd/Aðsend

Sveinn Hinrik segir að þegar fram í sækir sé til skoðunar að taka inn aukið fjármagn til að þróa sambærilega lausn fyrir stáliðnað og bendir á að ál sé einungis einn málmmarkaður af mörgum.

Til að bræða stál þurfi, að sögn Karls Ágústs, hitastigið að vera allt að tvöfalt hærra en við bræðslu á áli. Það séu auk þess mun meiri óhreinindi í stálframleiðslu.

Sveinn Hinrik telur að í grunninn þurfi ekki að gera miklar breytingar á tækjabúnaðinum. Efla þurfi kælinguna og tækin þurfa að þola hærra hitastig. „Aðferðafræðin er sú sama en það þarf líka að þróa öflugan hugbúnað sem getur efnagreint stálið sem er að sumu leyti flóknari málmur að efnagreina.“

Karl Ágúst segir að DTE hafi nú þegar hafið samstarfsviðræður við leiðandi þjónustuaðila í stáliðnaði til að hefja þá vegferð. „Það var þó stefnumótandi ákvörðun sem við tókum að einbeita okkur fyrst um sinn að áliðnaði,“ segir hann.

Kynntust álverum hjá Verkís

Karl Ágúst og Sveinn Hinrik unnu áður hjá verkfræðistofunni Verkís við að veita íslenskum áliðnaði tæknilega aðstoð. Þar kynntust þeir því hve greiningarferlið á áli er seinlegt og flókið og sáu fyrir sér að hægt væri að flýta þeirri vinnu umtalsvert. „Það var háleitt markmið á þeim tíma,“ segir Karl Ágúst.

Árið 2013 stofnuðu þeir fyrirtæki til að vinna að slíkri lausn og ári síðar tóku þeir þátt í viðskipta­hraðl­inum Startup Energy Reykjavík. Í kjölfarið fékk DTE þriggja ára styrk frá Tækniþróunarsjóði til að staðfesta að hægt væri að efnagreina fljótandi ál.

„Þegar það var staðfest, árið 2016, fjárfesti Brunnur vaxtarsjóður í fyrirtækinu. Fjármagnið var nýtt til þess að hanna frumgerð af sjálfvirku vörunni og í kjölfarið hófst samstarf við Norðurál um prófanir. Það hefur verið ómetanlegt að hafa tök á því að gera slíkar prófanir í raunumhverfi,“ segir Karl Ágúst.

Þá fékk DTE 1,5 milljóna evra styrk eða jafnvirði um 245 milljóna króna frá Evrópusambandinu til að þróa færanlega búnaðinn.

Aðspurður segir Karl Ágúst að það hafi verið lærdómsríkt að ræða við alþjóðlega fjárfesta. „Það þurfti að finna réttu fjárfestana. Annars vegar varð að finna fjárfesta sem skildu tæknina og markaðinn sem við vinnum á. Hins vegar fjárfesta sem vilja fjárfesta í þróun á vélbúnaði. Við höfum rætt við fjölmarga og margir verið áhugasamir, til dæmis þeir sem starfa í stáliðnaði.“

Sveinn segir að þeir hafi að vissu leyti notið góðs af því að koma blautir á bak við eyrun að þróun hárnákvæmrar efnagreiningartækni. DTE hafi því nálgast verkefnið með öðrum hætti en áður hafði verið gert.

Sveinn Hinrik og Karl Ágúst við færanlegan efnagreini DTE.
Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Hann segir jafnframt að ef það væri ekki áliðnaður á Íslandi hefði hugmyndin að fyrirtækinu aldrei kviknað. „Það hefði jú þýtt að við hefðum aldrei unnið fyrir álver.“

Karl Ágúst bætir við að án stuðnings frá íslenskum áliðnaði hefðu þeir aldrei komist jafn langt með tækniþróunina og raun ber vitni. Margar aðrar tilraunir á sama sviði séu því marki brenndar að vera „of rannsóknarstofulegar“ eða unnar án samstarfs við álver. Það hafi oft verið vísindamönnunum fjötur um fót.

„Norðurál, Nýsköpunarmiðstöð og Rannís hafa allt verið ómetanlegir hlekkir í þessari keðju að þróa tækni DTE áfram,“ segir hann.

Hann segir að fyrirtækið hafi fengið samtals á annað hundrað milljónir króna í formi styrkja frá Rannís og skattaívilnana vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar á undanförnum sex árum.

Vel hægt á Íslandi

Þeir segja að nýsköpunarumhverfið hérlendis hafi reynst þeim vel og DTE hafi notið góðs af aðstöðunni til tækniþróunar og -rannsókna hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Sveinn segir að það sé hægt að þróa tæknilega flókinn búnað á Íslandi, eins og dæmin með Össur og Marel sýni. „Það væri gaman ef fleiri myndu horfa til tækifæra í nýsköpun í hátæknibúnaði. Það eru til dæmis mýmörg tækifæri í að auka sjálfvirkni í áliðnaði. Það þarf bara að fara á eftir þeim.“

Plasma sem myndast þegar leysigeisla er skotið á álbráðina.
Mynd/Aðsend

Aflið samsvarar lítilli virkjun

Tækni DTE byggir á litrófsgreiningu, þar sem öflugum leysigeislapúlsi er skotið á yfirborð fljótandi málmbráðarinnar. Ljósafl­ið í púlsinum er 20 megavött, sem samsvarar lítilli virkjun, en varir aðeins í örfáa milljarðshluta úr sekúndu. „Við þetta hitnar örlítill hluti yfirborðsins upp í allt að 30.000 gráður á Cels­ius, margfalt hærra en hitastig á yfirborði sólar. Við svo hátt hitastig geislar hvert frumefni frá sér ljósi með einstakt fingrafar sem búnaður DTE greinir með nákvæmni og stöðuleika sem ekki hefur verið sýnt fram á áður fyrir fljótandi málm. Með þessari aðferð má greina efnainnihald álsins á nokkrum sekúndum, jafnvel aðskotaefni sem aðeins eru til staðar í milljónustu hlutum,“ segir Sveinn.