Kórónukreppan, og allt sem hún hefur í för með sér, krefur samfélagið um sjálfsskoðun á mörgum sviðum. Skyndilega er áríðandi að taka á málum sem annars hefðu fengið að vera óáreitt um einhverja hríð. Þetta á sérstaklega við um mótun á framtíðarsýn fyrir lífeyriskerfið.

Á þessu ári má telja að minnsta kosti þrjú stór mál sem vekja okkur til umhugsunar um stærð og umgjörð lífeyriskerfisins. Fyrst má nefna hlutafjárútboð Icelandair Group en fjármögnun flugfélagsins var algjörlega háð aðkomu lífeyrissjóða þrátt fyrir óvænta og ánægjulega umframspurn frá almennum fjárfestum. Í umræðu um aðkomu lífeyrissjóðanna var meðal annars vísað til þess að árangursrík fjármögnun Icelandair hefði jákvæð áhrif á eignasöfn sjóðanna til lengri tíma litið. Hagsmunir sjóðfélaga hvers og eins lífeyrissjóðs væru þannig samtvinnaðir þjóðarhagsmunum. Heldur þessi röksemd vatni? Því er ekki auðsvarað.

Sama gildir um áhugaleysi lífeyrissjóða á skuldabréfum ríkissjóðs sem er sagt hafa átt þátt í að þrýsta ávöxtunarkröfu bréfanna upp á við. Því hefur verið haldið fram að hagkvæm fjármögnun ríkissjóðs á næstu árum, sem er meðal annars háð eftirspurn lífeyrissjóða, hafi jákvæð áhrif á eignasöfn þeirra þegar fram í sækir. Kann að vera, en þarna er heldur langt seilst.

Þriðja málið eru tilmæli Seðlabanka Íslands til lífeyrissjóða um að þeir gerðu hlé á erlendum fjárfestingum sínum til að „viðhalda þjóðhagslegum stöðugleika“ á sama tíma og erlendar hlutabréfavísitölur voru á miklu flugi.

Lífeyrissjóðum er skylt að taka sjálfstæðar ákvarðanir með hagsmuni sjóðfélaga sinna í fyrirrúmi. Þannig á heilbrigt lífeyriskerfi að vera. Aftur á móti eru sjóðirnir orðnir svo umfangsmiklir að niðurstöður í málum þar sem miklir þjóðarhagsmunir eru í húfi velta í raun, eins og dæmin hér að ofan sýna, á samstilltu átaki lífeyrissjóða sem er þó óheimilt að eiga víðtækt samráð. Þetta minnir um margt á flókið leikjafræðivandamál.

Með öðrum orðum er stærðin til trafala. Lífeyrissjóðirnir, sem „hafa nánast einokun á skyldusparnaði íslenskra launþega“ eins og fjármálaráðherra komst að orði, eru ómissandi í stórum fjármögnunarverkefnum. Mörkin milli hagsmuna sjóðfélaga og víðtækari hagsmuna verða óskýr og umræðan um fjárfestingarákvarðanir getur orðið pólitísk.

Þessi staða er ekki til þess fallin að viðhalda því trausti sem fólk ber til kerfisins og stjórnendur sjóðanna hafa staðið undir. Dreifðari ákvarðanataka í fjármálakerfinu, í því skyni að stuðla að heilbrigðara umhverfi fyrir fjármögnun, er mál sem þarf að setja á dagskrá á árinu 2021.