Stjórnvöld ættu að forgangsraða í ríkisfjármálum til stuðnings verðmætasköpun í hagkerfinu og ráðast í heildstæða athugun á ríkisrekstrinum. Þetta er á meðal þess sem kemur fram í nýrri og ýtarlegri skýrslu Viðskiptaráðs Íslands, sem ber yfirskriftina Hið opinbera – meira fyrir minna. Í skýrslunni má finna fjölmargar tillögur, hugmyndir og annað sem getur nýst í þeirri vinnu að auka framleiðni í rekstri hins opinbera.

„Margir kalla eftir auknum útgjöldum ríkissjóðs en færri spyrja hvernig hægt sé að nýta fjármagnið betur. Nú, þegar hætta er á því að hagkerfið hafi orðið fyrir varanlegu höggi, er tímabært að skoða hvernig hægt er að auka framleiðni hins opinbera og hagræða, án þess að það bitni á atvinnustigi,“ segir Konráð S. Guðjónsson, hagfræðingur og aðstoðarframkvæmdastjóri Viðskiptaráðs, í samtali við Markaðinn.

Tilefni skýrslugerðarinnar er ekki einungis efnahagslega höggið sem kórónaveiran hefur veitt hagkerfinu, heldur einnig aðrar stórar áskoranir sem hagkerfið stendur frammi fyrir. Í því samhengi er nefnt að öldrun þjóðarinnar á næstu áratugum muni krefjast stóraukinna útgjalda til heilbrigðiskerfisins.

Skýrsluhöfundar rifja upp að síðastliðin ár hafi verið mikill uppgangur í hagkerfinu. Landsframleiðsla jókst um 35 prósent á árunum 2010 til 2019 og hinu opinbera tókst að létta skuldabyrði sína. En aðstæður breyttust hratt. Á þessu ári munu útgjöld úr ríkissjóði aukast um tæplega 140 milljarða króna og á sama tíma dragast skatttekjur saman. Er því útlit fyrir að hið opinbera verði í heild sinni rekið með nær 300 milljarða króna halla.

grafík 2.jpg

„Lykilþáttur í bættri stöðu opinberra fjármála voru stöðugleikaframlög föllnu bankanna upp á nærri 500 milljarða króna, sem runnu í ríkissjóð árið 2016. Ljóst er að slíkt mun ekki endurtaka sig og óvíst er hvenær ferðaþjónustan lifnar við á ný,“ segir í skýrslunni.

Ríkisstjórnin áformar að á næstu árum muni hið opinbera styðja við hagkerfið með hallarekstri og að aukin útgjöld verði ekki fjármögnuð með skattahækkunum heldur lántöku. Skuldir hins opinbera munu því aukast, en samkvæmt nýrri fjármálastefnu verða opinberar skuldir 59 prósent af landsframleiðslu árið 2023 og í lok sama árs er áætlað að uppsafnaður halli verði orðinn meiri en þúsund milljarðar.

Viðskiptaráð telur rétt að hið opinbera styðji nú við hagkerfið af krafti með hallarekstri og lántöku, en þó þurfi að tryggja að útgjöld vegna neyðarástandsins verði ekki varanleg, svo opinber fjármál verði sjálfbær til lengri tíma. Einnig þarf að vinna markvisst að því að auka framleiðni hjá hinu opinbera, svo að útgjöldin verði skilvirkari, efla samkeppnishæfni atvinnulífsins og hvetja til aukinnar fjárfestingar.

Ein tillaga Viðskiptaráðs er að losa um þá eignarhluti sem hið opinbera fer með í opinberum fyrirtækjum en samkvæmt grófri áætlun skýrsluhöfunda væri hægt að afla töluverðra fjármuna með þessari leið. Áætlunin miðast við svokallað V/I- hlutfall, það er markaðsverð miðað við eigið fé, hjá sambærilegum fyrirtækjum.

grafík 1.jpg

Samkvæmt áætlun Viðskiptaráðs væri hægt að losa um 1.065 milljarða króna með sölu á eignarhlutum hins opinbera, og þar af rúmar 800 milljarða með sölu á Landsvirkjun, Orkuveitu Reykjavíkur, Landsbankanum og Íslandsbanka. „Þess utan myndi sala á eignarhlutum hins opinbera auka samkeppni, verðmætasköpun og störf innan einkageirans ásamt því að ýta undir fjárfestingu.“

Þá er ríkið stærsti eigandi fasteigna á Íslandi með samtals 900 þúsund fermetra af húsnæði í um 954 fasteignum. Heildarfasteignamat þessara eigna er um 164 milljarðar króna. Viðskiptaráð bendir á að nýting þeirra sé óhagkvæm, en árið 2015 var gerð úttekt þar sem fram kom að ríkisstofnanir á höfuðborgarsvæðinu notuðu nærri tvöfalt fleiri fermetra á hvern starfsmann en alþjóðleg viðmið segðu til um.

Að mati Viðskiptaráðs væri æskilegt að ríkið seldi þessar eignir. „Leigi hið opinbera fasteignir á almennum markaði er líklegra að nýting húsnæðisins verði betri.“

Nágrannaríki sameinuðu eftirlitsstofnanir

Viðskiptaráð segir brýnt að auka framleiðni í opinberum rekstri, enda sé óraunhæft að hið opinbera takist á við þær áskoranir sem fram undan eru með því að hækka skatta. Bent er á að framleiðni í opinberri þjónustu hafi setið eftir í samanburði við aðrar atvinnugreinar. Frá árinu 2008 hefur árlegur meðalvöxtur á framleiðni einungis verið 1 prósent hjá hinu opinbera, samanborið við 2 prósent í öðrum geirum atvinnulífsins.

„Í þessu ljósi vakna áleitnar spurningar um hvort laun hjá hinu opinbera séu orðin ósjálfbær í hlutfalli við afköst og hvort meðferð skattfjár sé forsvaranleg.“

„Í þessu ljósi vakna áleitnar spurningar um hvort laun hjá hinu opinbera séu orðin ósjálfbær í hlutfalli við afköst og hvort meðferð skattfjár sé forsvaranleg.“

Að mati skýrsluhöfunda eru margar leiðir færar til að auka framleiðni í ríkisrekstri og ein þeirra er sú að sameina embætti og ríkisstofnanir. Þeir telja æskilegt að sameina Samkeppniseftirlitið, Póst- og fjarskiptanefnd, Neytendastofu og fjölmiðlanefnd í eina ríkisstofnun.

„Í nágrannaríkjunum má finna dæmi um sameiningar af þessum toga,“ benda skýrsluhöfundar á. „Þannig starfrækja Finnland og Danmörk til að mynda Samkeppnis- og neytendaeftirlit í einni stofnun og í Hollandi var samkeppniseftirliti, póst- og fjarskiptaeftirliti og neytendaeftirliti steypt í eina stofnun.“

Jöfnunarsjóður sveitarfélaga verði lagður niður

Einnig eru sögð tækifæri í því að viss eftirlitsstarfsemi verði færð frá sveitarfélögum, en í dag sinna 76 byggingarfulltrúar eftirliti með húsbyggingum og heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna eru tíu talsins. Að mati Viðskiptaráðs má leggja þessi embætti niður og sameina í eina stofnun. Auk þess má kanna möguleika á frekari sameiningu sýslumannsembættanna sem eru nú níu talsins.

Þá leggur Viðskiptaráð til að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga verði lagður niður. Sameiningar sveitarfélaga ættu með skýrum hætti að vera tengdar framlögum úr jöfnunarsjóði, frekar en íbúafjölda.

„Þannig mætti til dæmis líta á framlög til sveitarfélags úr Jöfnunarsjóði 3-5 ár aftur í tímann og setja viðmið um sjálfbærni sveitarfélagsins og þörf á sameiningu þess við önnur út frá því,“ segir í skýrslunni.

„Hafi viðkomandi sveitarfélag þegið slík framlög úr sjóðnum að rekstur þess verður ekki talinn sjálfbær, sé ljóst að sveitarfélagið þurfi að sameinast öðru.“