Seðlabanki Íslands skoðar til hvaða aðgerða sé hægt að grípa í því skyni að tryggja miðlun vaxtalækkana frá bönkum til fyrirtækja. Þetta segir Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri í viðtali við Fréttablaðið. Hann segir mögulegt að íslensku viðskiptabankarnir geti ekki byrjað að greiða út arð fyrr en 2022 og væntir þess að lífeyrissjóðirnir sýni samfélagslega ábyrgð með því að halda að sér höndum í erlendum fjárfestingum.

Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands greindi frá vaxtaákvörðun sinni í gær en ákveðið var að halda vöxtum óbreyttum í einu prósenti. Samkvæmt nýrri þjóðhagsspá eru horfur á að landsframleiðslan dragist saman um 7 prósent í ár og útlit er fyrir að atvinnuleysi verði komið í um 10 prósent undir lok ársins. Samkvæmt spá bankans er gert ráð fyrir að verðbólga verði í kringum 3 prósent það sem eftir lifir árs en hjaðni á næsta ári.

Vaxtaálög á fyrirtæki hafa hækkað síðustu misseri í kjölfar vaxtalækkana Seðlabankans og aukinnar óvissu í fyrirtækjarekstri. Ásgeir bendir á að vaxtaálagið hafi aðeins gefið eftir samkvæmt nýjustu tölum.

„Samt sem áður er ég ekki sáttur við hvernig sum lán eru verðlögð. Til dæmis voru harla óhagstæð kjör á fyrsta og eina brúarláninu [sem Arion banki veitti Icelandair Hotels]. Þarna hefði bankinn mátt huga að því að ríkið er að ábyrgjast megnið af láni sem mun væntanlega minnka gjaldþrotaáhættu af öðrum útistandandi lánum og þannig að líkur á endurheimtum aukast. Annars erum við að skoða leiðir til þess að tryggja miðlun vaxtalækkana frá bönkum til fyrirtækja og mögulegar aðgerðir í þeim efnum.“

Spurður hvort það komi til greina að rýmka reglur um veðlánaviðskipti þannig að bankarnir geti átt í lánaviðskiptum við Seðlabankann með sértryggð fasteignaskuldabréf að veði, svarar Ásgeir að það sé vissulega einn möguleiki.

„Það er einn möguleiki sem er fyrir hendi og það eru fordæmi fyrir honum erlendis. Við getum einnig beitt fortölum við bankana og svo má velta fyrir sér eiginfjárkröfum. Það eru ýmsar leiðir til að ná fram lægri álögum. Aftur á móti er ekki hægt að búast við því að bankarnir séu að lána út mikið til fyrirtækja þegar ástandið er eins og það er. Þeir eiga fullt í fangi með að glíma við allt það sem hefur skollið á þeim.“


Þurfa fyrst að sjá fyrir endann


Fyrr á árinu beindi Seðlabankinn þeim tilmælum til bankanna að þeir frestuðu arðgreiðslum og létu af endurkaupum. Þetta var forsenda fyrir því að sveiflujöfnunarauka á fjármálafyrirtæki var aflétt.

„Við gerðum bönkunum grein fyrir því að lykillinn að því að fella niður sveiflujöfnunaraukann væri að þeir greiddu ekki út arð. Ég tel eðlilegt að bankarnir bíði áfram með arðgreiðslur þar til við sjáum fyrir endann á þessu ástandi og hversu mikið tap þeir þurfa að taka á sig. Mig grunar að það taki eitt eða tvö ár,“ segir Ásgeir, spurður hversu lengi þessi tilmæli munu gilda. Mögulega geti bankarnir ekki byrjað að greiða út arð fyrr en árið 2022.


Sýni ábyrgð meðan sóttin varir


Tilkynnt var í byrjun sumars að samkomulag Seðlabankans og lífeyrissjóða um hlé á gjaldeyrisviðskiptum til erlendra fjárfestinga hefði verið framlengt til 17. september. Því er ætlað að stuðla að stöðugleika á gjaldeyrismarkaði.

En það er ekki í boði að leyfa viðskiptum upp á nokkra milljarða að ýta krónunni úr jafnvægi, og raska lífi fólks og starfsemi fyrirtækja. Óvissan er næg fyrir

„Lífeyrissjóðir voru að taka viðskiptaafang þjóðarbúsins og fjárfesta honum erlendis. Þannig var jafnvægi tryggt á gjaldeyrismarkaði fyrir tíma COVID. Nú hefur afgangurinn horfið og viðbúið að ef sjóðirnir halda áfram að fjárfesta með sama hætti þá mun það annaðhvort koma með gengislækkun eða ganga á gjaldeyrisforða Seðlabankans. Ég ræddi þetta við þá í vor, þeir sýndu því skilning og ákváðu að halda að sér höndum,“ segir Ásgeir. Hann væntir þess að svo verði áfram.

„Ég geri ráð fyrir að sjóðirnir sýni áfram samfélagslega ábyrgð í gjaldeyriskaupum svo lengi sem farsóttin varir. Kannski verður ekki lögð ein lína fyrir alla sjóði en allir hljóta þeir að átta sig á því hver staðan er. Eigendur lífeyrissjóðanna eru ekki verkalýðsfélög eða atvinnurekendur heldur fólkið í landinu. Ég held að fæstir vilji að sjóðurinn sem þeir greiða í standi í gjaldeyriskaupum sem veikja gengið og skapa óstöðugleika og verðbólgu.“


Raski ekki hagkerfinu


Sala erlendra sjóðastýringarfyrirtækja á íslenskum ríkisskuldabréfum í síðustu viku knúði fram umfangsmestu gjaldeyrissölu Seðlabanka Íslands á einni viku frá fjármálahruninu. Greint var frá þessu í Markaðinum í gær en til þess að sporna gegn veikingu krónunnar seldi Seðlabankinn gjaldeyri fyrir 10,7 milljarða, sem nemur yfir einu prósenti af gjaldeyrisforðanum.

BlueBay Asset Management, eitt stærsta sérhæfða skuldabréfastýringarfyrirtæki Evrópu, var á meðal þeirra sem seldu ríkisskuldabréf í liðinni viku. Á síðustu tveimur vikum hefur BlueBay selt ríkisskuldabréf fyrir 7,5 milljarða, samkvæmt heimildum Markaðarins.

Seðlabankastjóri segist gera ráð fyrir að lífeyrissjóðirnir sýni áfram samfélagslega ábyrgð í gjaldeyriskaupum svo lengi sem farsóttin varir.
Fréttablaðið/Anton Brink

Aðspurður segist Ásgeir ekki gera sér grein fyrir því hvort sala skuldabréfaeigendanna haldist í hendur við hertar aðgerðir stjórnvalda á landamærunum. „Þegar erlendir sjóðir voru að selja í vor veit ég að meginástæðuna var að finna í þeirra eigin heimalandi – þá vantaði lausafé – fremur en staða mála hérlendis. Ísland er alls ekki að koma verr út úr farsóttinni en aðrar þjóðir og mögulega mun betur. Við sáum svo töluvert innflæði í maí frá erlendum aðilum.“

Inngrip bankans á gjaldeyrismarkaði vöktu spurningar á meðal hagfræðinga sem töldu að þau væru mögulega á skjön við yfirlýst markmið hans um inngrip á gjaldeyrismarkaði en það er að koma í veg fyrir óhóflegar skammtímasveiflur.

„Af einhverjum ástæðum túlkaði fólk skammtímasveiflur aðeins sem dagssveiflur og inngripin væru ekki hugsuð í lengra samhengi. Sú stefna hefur samt verið mótuð í bankanum á síðustu árum að beita forðanum til þess að koma í veg fyrir skammtímasveiflur frá eðlilegu jafnvægi – hvort sem það er upp eða niður,“ útskýrir Ásgeir.

„Frá því að ég tók við sem seðlabankastjóri hef ég þurft að bregðast við einskiptis fjármagnsflæði sem hefði ella hreyft gjaldeyrismarkaðinn verulega. Þetta er einnig liður í því að tryggja hnökralaust fjármagnsflæði til og frá landinu.“

Ásgeir segir eðlilegt að gengið lækki þegar útflutningur landsins verður fyrir áfalli. Ábatinn af sjálfstæðri peningastefnu felist einmitt í því að nota gengið til að mæta áföllum og tryggja jafnvægi í utanríkisviðskiptum.

„Mér er umhugað um að tryggja að óróleiki á gjaldeyrismarkaði valdi venjulegu fólki ekki vandræðum umfram það sem þjóðhagsleg nauðsyn ber til. Gjaldeyrismarkaðurinn er lítill í samanburði við aðra eignamarkaði og þannig geta tiltölulega smá viðskipti sem endurspegla ekki breytingar í undirstöðum hagkerfisins, haft töluverð áhrif á gengi krónunnar. En það er ekki í boði að leyfa viðskiptum upp á nokkra milljarða að ýta krónunni úr jafnvægi, og raska lífi fólks og starfsemi fyrirtækja. Óvissan er næg fyrir.“

Á síðustu mánuðum hefur verið gríðarmikil ásókn í óverðtryggð lán með breytilegum vöxtum. Markaðshlutdeild bankanna á íbúða­lánamarkaði hefur á sama tíma aukist hratt en ólíkt því sem áður var bjóða þeir nú í flestum tilvikum lægri vexti en lífeyrissjóðir.

Spurður hvort stóraukið vægi óverðtryggðra lána á breytilegum vöxtum geti haft neikvæð áhrif á fjármálastöðugleika svarar Ásgeir að hann hafi áhyggjur af því að þetta geti orðið vandamál í framtíðinni. Aftur á móti hafi Seðlabankinn náð miklum árangri í því að halda verðbólgunni í skefjum og eðlilegur fylgifiskur þess sé að vægi óverðtryggða vaxta aukist.

Hin almenna regla er sú að hækkun atvinnuleysisbóta dregur úr eftirspurn eftir störfum – miðað við hvað bætur eru nú háar bendir ekkert til annars en það gerist nú.

„Lengi hefur verið umræða um að verðtryggingin sé rót alls ills á Íslandi og við heyrum kröfur um að hún sé afnumin. Þessum lánum geta fylgt sveiflur á höfuðstól sem hafa áhrif á eiginfjárstöðu heimilanna. En óverðtryggðum vöxtum fylgir einnig áhætta. Þá sveiflast greiðslubyrðin en ekki höfuðstóllinn. Ég held að fólk verði að vera mjög meðvitað um áhættuna sem það er að taka og að einhverju leyti þurfa bankar og lífeyrissjóðir að vanda ráðgjöf sem þeir veita fólki í þessum efnum,“ segir Ásgeir.


Bíða með peningaprentun


Í vopnabúri Seðlabankans er magnbundin íhlutun sem felur í sér að bankinn kaupi ríkisskuldabréf á eftirmarkaði til þess að koma í veg fyrir að aukin útgáfa ríkisbréfa þurrki upp lausafé og hækki ávöxtunarkröfu.

„Hvað magnbundna íhlutun varðar erum við í biðstöðu og okkur liggur ekki á. Markmið þessarar aðgerðar var að varna því að aukið framboð á ríkisbréfum leiddi til hækkunar á langtímavöxtum – þetta aukna framboð er ekki enn komið fram,“ segir Ásgeir.

„Yfirlýsingin frá því í vor að við ætluðum að hefja skuldabréfakaup hafði strax áhrif þegar hún var birt og vaxtarófið hliðraðist niður og hefur haldist þar síðan. Þá er nægt lausafé enn sem komið er. Magnbundin íhlutun felur í sér að við erum að fara að prenta peninga og það er ágætt að eiga það inni fyrir veturinn.“

Samkvæmt nýrri þjóðhagsspá Seðlabankans mun atvinnuleysi mælast um 10 prósent undir lok ársins.
Fréttablaðið/Anton Brink



Hækkun bóta geti leitt til langvarandi atvinnuleysis


Stéttarfélög og alþingismenn hafa kallað eftir hækkun atvinnuleysisbóta til að bregðast við auknu atvinnuleysi og í nýju frumvarpi Ásmundar Einars Daðasonar félagsmálaráðherra er kveðið á um framlengingu á rétti til tekjutengdra atvinnuleysisbóta úr þremur mánuðum í sex.

Spurður hvort skynsamlegt sé að hækka atvinnuleysisbætur svarar Ásgeir að slík aðgerð geti mögulega leitt til þess að atvinnuleysi verði langvarandi.

„Hin almenna regla er sú að hækkun atvinnuleysisbóta dregur úr eftirspurn eftir störfum – miðað við hvað bætur eru nú háar bendir ekkert til annars en það gerist nú. Slík aðgerð getur mögulega leitt til að atvinnuleysi verði langvarandi,“ segir Ásgeir.

„Að því sögðu geta skapast aðstæður þar sem lágar atvinnuleysisbætur halda aftur af einkaneyslu en ég held að það eigi ekki við hér á landi,“ segir Ásgeir.

Þá segist hann hafa verulegar áhyggjur af því að margt ungt fólk nái ekki að komast inn á vinnumarkaðinn og byggja upp starfsferil vegna þess að fyrstu skrefin á vinnumarkaði skila litlum peningalegum ávinningi.