Það eru allir sammála um að við viljum búa við gott heilbrigðiskerfi. Það eru líka allir sammála um að það þarf að vera bæði vel fjármagnað og að nýtingin á því fjármagni verði að vera skilvirk. Síðustu vikur hafa ýmsir talað á þann veg að fjármögnun heilbrigðiskerfisins hljóti, eigi og verði að vera höfuðmálefni komandi Alþingiskosninga. Sú umræða leiðir beint af því að kórónufaraldurinn virðist munu sitja á öxlinni á okkur enn um sinn.

Fyrir um mánuði síðan benti ég á að það þyrfti að sérstaklega að varast að staða faraldursins og viðbrögð við honum yrðu að miklu kosningamáli. Kosningar til Alþingis eiga að – verða að – snúast um það hvernig flokkarnir ætla að tækla efnahagsmál og samfélagsmál á næsta kjörtímabili. Þar er bæting heilbrigðiskerfisins augljóslega eitt af umræðuefnunum. En það getur hvorki verið eina né aðal kosningamálið.


Hvaðan eiga peningarnir að koma?


Fyrir þessar kosningar er lykilspurningin ekki: „Hve miklum peningum ætla stjórnmálaflokkarnir að verja til að hækka framlög til Landspítalans og heilbrigðiskerfisins?“ Lykilspurningin er: „Hvaðan eiga peningarnir að koma?“

Uppsafnaður halli ríkissjóðs verður um 600 milljarðar króna þegar næsta ríkisstjórn tekur við. Þegar kallað er eftir því að auka ríkisútgjöld – til dæmis með auknum framlögum til heilbrigðiskerfisins – eru fjórar leiðir í boði til að finna þá peninga. Ríkið getur tekið peninga úr öðrum málaflokkum með niðurskurði, ríkið getur fengið peninga að láni með tilheyrandi vaxtakostnaði inn í framtíðina, ríkið getur hækkað skatta á almenning og fyrirtæki, eða ríkið getur örvað atvinnulíf til að auka verðmætasköpun í samfélaginu sem skilar auknum tekjum í ríkissjóð.

Það er augljósasta verkefni næstu ríkisstjórnar að blanda þessum leiðum saman til að fylla í faraldursgatið í ríkiskassanum. Það er því jafn augljóst að þeir sem krefjast þess að kosningar snúist um aukin ríkisútgjöld þurfi að leggja fram skýrar tillögur um það. Á að taka peningana úr menntakerfinu eða félagslega kerfinu? Á að taka fleiri erlend lán eða hækka skatta? Eða á að fara skynsamlegu leiðina og örva verðmætasköpun með því að bæta rekstrarumhverfi fyrirtækja, tryggja að tólf þúsund atvinnulausir komist sem fyrst aftur í vinnu og bæta samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs þannig að til verði fleiri krónur sem skila sér í ríkiskassann?


Hver er fljótvirkasta leiðin til að búa til ný verðmæti?


Greiningaraðilar og áhrifastofnanir um efnahagsmál tala einum rómi um það. Seðlabankinn, fjármálaráðuneytið, greiningardeildir bankanna, Hagstofan, lánsmatshæfisfyrirtæki – allir þessir aðilar hafa bent á það sama: Hröð viðspyrna ferðaþjónustu er mikilvægasta leiðin í dag til að hraða verðmætasköpun, minnka atvinnuleysi og styrkja efnahagslífið hraðar.

Hvers vegna? Vegna þess að hröð viðspyrna ferðaþjónustunnar kemur fólki fyrr aftur í vinnu og greiðir þeim laun, hún sogar gjaldeyri inn í landið og býr til ný verðmæti fyrir samfélagið. Þeim mun fyrr sem tekst að ná þessari kviku atvinnugrein aftur í eðlilega virkni og verðmætasköpun, þeim mun fyrr mun hún aftur skila tugmilljörðum í tekjur til ríkisins. Og þannig verða til fleiri krónur í ríkiskassanum sem má nota til að fjármagna Landspítalann og önnur kerfi samfélagsins.

Þegar við heyrum stjórnmálamenn tala um það á næstu vikum að mikilvægt sé að auka útgjöld til Landspítalans, þá vitum við einfaldlega hvað þarf að gerast til að það sé hægt.

Orð eins og verðmætasköpun og viðspyrna hljóma kannski óljós, en hér er einfalt dæmi:

Árið 2019 voru beinar (nettó) skatttekjur ríkis og sveitarfélaga af ferðaþjónustu 65 milljarðar króna. Það er sama upphæð og öll framlög ríkisins til reksturs Landspítalans það ár. Skatttekjur af ferðaþjónustu voru jafn miklar og þurfti til að reka Landspítalann árið 2019. Og árið áður. Og árið þar áður. Og þannig þarf það að verða aftur, eins hratt og hægt er.

Þannig að þegar við heyrum stjórnmálamenn tala um það á næstu vikum að mikilvægt sé að auka útgjöld til Landspítalans, þá vitum við einfaldlega hvað þarf að gerast til að það sé hægt. Auðvitað snýst aukin verðmætasköpun ekki bara um ferðaþjónustu heldur um atvinnulífið allt, en á þessum tímapunkti skiptir mestu máli að koma ferðaþjónustu aftur á fæturna til að efnahagslífið fari aftur að ganga á öllum stimplum. Og það styður líka við aðrar atvinnugreinar.


Hvað þarf til að tryggja hraða viðspyrnu?


Stjórnvöld geta gripið til fjölda aðgerða til að efla þessa hröðu viðspyrnu. Í maí gáfu SAF út Vegvísi um viðspyrnu ferðaþjónustu til 2025, þar sem lagðar eru fram tillögur um aðgerðir í 11 köflum (sjá http://vidspyrnan.is). Þar er m.a. fjallað um leiðir til að bæta rekstrarumhverfi fyrirtækja, fjárfestingar í árangursríkri markaðssetningu og uppbyggingu áfangastaða og innviða, skilvirkara eftirlit með ólöglegri starfsemi og eflingu atvinnutækifæra á landsbyggðinni.

Auðvitað er ekki hægt að ætlast til þess að allar tillögur í slíku skjali komi hratt til framkvæmda, en það er hægt að búast við því að stjórnmálaflokkar nýti hluta af tillögunum til að styðja við aukna verðmætasköpun á næsta kjörtímabili og styrkja þannig efnahagslíf og samfélag hraðar upp úr faraldrinum. Því að þannig verða til aukin verðmæti sem ríkið getur nýtt til að byggja upp heilbrigðiskerfið og önnur lykilkerfi samfélagsins.

Það er málið sem kosningarnar hljóta að snúast um. Stjórnmálaflokkar og frambjóðendur þurfa að setja fram raunhæfa sýn á framtíðina, á endurreisn efnahagslífs, atvinnulífs og samfélags upp úr kreppuástandi. Hvernig hyggjast þeir takmarka samfélagslegan kostnað eftir kreppuna, tryggja lífskjör til framtíðar og leiða þjóðina í átt að meiri almennri velsæld? Sama hvert sú umræða leiðir á næstu vikum er aukin verðmætasköpun í ferðaþjónustu alltaf lykilhluti af svarinu. Líka varðandi það hvernig megi bæta heilbrigðiskerfið.

Höfundur er framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar.