Lítill áhugi lífeyrissjóða á ríkisskuldabréfum hefur vakið upp spurningar um lögbundna uppgjörskröfu sjóðanna, sem er einnig kölluð ávöxtunarviðmið. Innan stjórnkerfisins er nú unnið að því að skoða mögulegar breytingar á uppgjörskröfunni, samkvæmt heimildum Markaðarins, sem er sögð of há miðað við núverandi vaxtaumhverfi og kemur sér meðal annars illa fyrir ríkissjóð sem áformar frekari útgáfu ríkisskuldabréfa á næstu misserum til að fjármagna gífurlegan fjárlagahalla.

„Það hefði reyndar verið heppilegra að gera breytingu í þessa veru fyrir nokkrum árum – það hefur verið ljóst nokkuð lengi að 3,5 prósenta viðmiðið var of hátt – heldur en nú þegar ríkissjóður þarf á miklu fjármagni að halda,“ segir Friðrik Már Baldursson, prófessor í hagfræði við Háskólann í Reykjavík. „Það getur grafið undan trúverðugleika kerfisins að gera svona breytingar af slíkum ástæðum.“

„Þegar hagkerfið er komið inn í allt annað vaxtaumhverfi kemur sífellt betur í ljós hversu úrelt þetta viðmið er,“ segir Daníel Svavarsson, forstöðumaður hagfræðideildar Landsbankans.

Markaðurinn hefur ábyggilegar heimildir fyrir því að innan fjármála- og efnahagsráðuneytisins sé unnið að því að skoða mögulegar breytingar á uppgjörskröfunni. Íslenskir lífeyrissjóðir þurfa að núvirða skuldbindingar sínar miðað við 3,5 prósenta vexti umfram verðbólgu samkvæmt lögum.

Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri sagðist hafa áhyggjur af því að lífeyrissjóðirnir væru að mestu fjarverandi þegar kemur að því að fjármagna bankakerfið og eins ríkissjóð, með kaupum á ríkisskuldabréfum á markaði. Óvissa um fjármögnun á miklum hallarekstri ríkissjóðs á komandi árum hefur þrýst upp langtímavöxtum á markaði.

Harpa Jónsdóttir, framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, LSR, sagði í kjölfar ummæla seðlabankastjóra að sjóðurinn hefði horft meira til annarra fjárfestingarkosta „í ljósi þeirrar ávöxtunarkröfu sem gerð er til lífeyrissjóða og þess lágvaxta­umhverfis sem við búum við í dag.“

Eignarhald lífeyrissjóða á ríkisskuldabréfum sem hlutfall af heildarmagni, hefur lækkað úr 40 prósentum niður í 37 prósent frá áramótum. Yfir sama tímabil hefur raunvaxtamunur á tíu ára íslenskum ríkisbréfum gagnvart sömu gerð bandarískra ríkisbréfa farið vaxandi og hefur raunvaxtamunurinn ekki verið meiri í þrjú ár.

„Lífeyrissjóðir eiga ekki að hlíta svona kalli sérstaklega heldur byggja ákvarðanir sínar alfarið á heildarhagsmunum sjóðfélaga.“

„Lífeyrissjóðir eiga ekki að hlíta svona kalli sérstaklega heldur byggja ákvarðanir sínar alfarið á heildarhagsmunum sjóðfélaga,“ segir Daníel hjá Landsbankanum, spurður um þá stöðu sem er komin upp þar sem sjóðirnir þurfa að huga að uppgjörskröfunni en eru einnig gagnrýndir af seðlabankastjóra fyrir að taka ekki þátt í að fjármagna ríkissjóð á vöxtum sem eru vel undir kröfunni.

„Auðvitað skilur maður það að lífeyrissjóðir séu tregir til að fjárfesta í ríkisbréfum sem eru kannski með óverðtryggða ávöxtun sem gefur neikvæða raunávöxtun miðað við núverandi verðbólgu og innan við einnar prósentu verðtryggða ávöxtun sem er langt undir þessu viðmiði,“ segir Friðrik Már.

Þá bendir hann á að ávöxtunarviðmið upp á 3,5 prósent hafi verið sett við allt aðrar aðstæður þegar raunvextir á öruggum ríkisbréfum á alþjóðamarkaði, til dæmis í Bandaríkjunum, voru á svipuðu róli. Það var á tíunda áratug síðustu aldar en núna eru alþjóðlegir raunvextir í kringum núllið og verða það sennilega um þó nokkurt skeið.

„Þetta segir óhjákvæmilega til sín hér á landi og það virðist því eðlilegt að taka tillit til þessarar þróunar. Það þýðir ekki að viðmiðið eigi að fara í núll,“ bætir hann við.

Daníel Svavarsson, forstöðumaður hagfræðideildar Landsbankans, og Friðrik Már Baldursson, prófessir í hagfræði við Háskólann í Reykjavík.

Breyting á uppgjörskröfunni er vandasamt verk og viðkvæmt á vettvangi stjórnmálanna enda felur breytingin í sér að verðmæti eru færð á milli kynslóða.

Jón Ævar Pálmason, sérfræðingur í áhættugreiningu hjá Fjármálaeftirlitinu, sagði í umfjöllun Markaðarins fyrir ári síðan að skuldbindingar dæmigerðra lífeyrissjóða myndu aukast um 10-13 prósent ef uppgjörskrafan yrði lækkuð niður í 3 prósent. Á móti myndu eignir aukast um 2-4 prósent. Ef uppgjörskrafan væri hins vegar lækkuð niður í 2 prósenta verðtryggða vexti gæti hækkun skuldbindinga lífeyrissjóða numið tugum prósenta.

Lækkandi vextir samhliða óbreyttri uppgjörskröfu leiða til þess að lífeyrissjóðirnir horfa fram á fórnarskipti. Meiri ávöxtun fylgir að jafnaði meiri áhætta, og til að ná þessu 3,5 prósenta viðmiði þurfa sjóðirnir því að taka meiri áhættu en áður.

Fjármálastöðugleikanefnd Seðlabanka Íslands ræddi stöðu lífeyrissjóðanna og áhrif þeirra á fjármálamarkaði á síðasta fundi, sem var haldinn um miðjan september. Í fundargerðinni kom fram að lífeyrissjóðirnir „séu ráðandi fjárfestar hér á landi og mikilvægt sé að breið sátt ríki um umgjörð þeirra“. Þá hafði nefndin áhyggjur af stöðu sjóðanna „í ljósi núverandi vaxta­umhverfis sem gæti aukið áhættutöku þeirra í leit að hærri ávöxtun“.

Innlán lífeyrissjóða í bankakerfinu hafa aukist um 35 prósent, alls 49 milljarða króna, frá áramótum. Staðan fór hæst í 192 milljarða í lok september en lækkaði svo um 10 milljarða í október. Miðað við 0,15 prósenta innlánsvexti að meðaltali er raunávöxtun innlánastaflans neikvæð um meira en 3 prósent.

Viðmælendur Markaðarins á fjármálamarkaði segja að lífeyrissjóðir hafi fundið fjármagni sínu farveg í hlutabréfum og fyrirtækjaskuldabréfum. Til að mynda hafa lífeyrissjóðir keypt fyrir vel á þriðja tug milljarða króna í skuldabréfaútboðum skráðu fasteignafélaganna á síðustu vikum.

Ríkisstjórnin mun hefja stefnumörkun í lífeyrismálum og stefnir að því að afraksturinn verði grænbók um lífeyrismál sem kynnt verður vorið 2021.