Þórður Gunnarsson
Miðvikudagur 2. september 2020
06.00 GMT

Gunnar Guðlaugsson tók við sem forstjóri Norðuráls í júní 2019. Áður en hann tók við forstjórastöðunni hafði hann gegnt stöðu framkvæmdastjóra álversins á Grundartanga frá árinu 2009, en þar áður hafði hann starfað í áratug hjá ÍSAL í Straumsvík, meðal annars sem framkvæmdastjóri rafgreiningar.

Segja má að fyrsta ár Gunnars á forstjórastóli hafi einkennst af miklum sveiflum á álmarkaði. Offramboð á áli framleiddu í Kína hafði þegar byrjað að setja mark sitt á heimsmarkaðsverð frá vorinu 2018 þegar álverð náði sögulegu hámarki og fór vel yfir 2.500 dali á tonnið. Skörp lækkun varð allt fram á mitt ár 2019 þegar nokkur stöðugleiki virtist hafa náðst um nokkurra mánaða skeið, þegar verðið hélst allstöðugt á verðbilinu 1.700 til 1.800 dalir tonnið.

Í janúar á þessu ári stimplaði COVID-19 farsóttin sig hins vegar rækilega inn á alla hrávörumarkaði og var álið ekki undanskilið. Í maí lak verðið undir 1.500 dali á tonnið og náði sínu lægsta gildi í fimm ár. Síðan þá hafa markaðir hjarnað við og heimsmarkaðsverð á áli er nú innan þess verðbils sem sást síðustu sex mánuði ársins 2019. „Það eru yfirleitt miklar sveiflur á álmarkaði. Það koma góð tímabil og svo önnur sem eru ekki jafngóð. Markaðurinn hefur braggast frá því sem var í vetur. Framleiðsluiðnaði var nánast lokað í Evrópu og það hafði mikil áhrif á eftirspurn. Við erum hins vegar ekki enn farin að sjá fulla eftirspurn eftir álblöndunum sem við erum að framleiða, en við drógum úr framleiðslu á þeim fyrr í vetur,“ segir Gunnar.

Uppgjör Century Aluminum, móðurfélags Norðuráls, fyrir annan ársfjórðung yfirstandandi árs bar skýr merki lækkandi álverðs. Félagið tapaði tæplega 27 milljónum dala á fjórðungnum, sem var tífalt meira tap en á sama ársfjórðungi árið 2019. Töluverð lækkun varð þó á kostnaðarverði seldra vara, en raforkukostnaður fellur meðal annars þar undir. Grundartangi stendur að baki um 40 prósentum allrar framleiðslu Century Aluminum. Nokkuð hefur verið rætt og ritað um raforkusamning Norðuráls og Landsvirkjunar sem tók gildi í nóvember síðastliðnum sem tengdur er Nord Pool-raforkumarkaðnum, en verð á þeim markaði hrundi um meira en 90 prósent fyrr á þessu ári.

Gunnar segir að þrátt fyrir að Grundartangi sé stærsta rekstrareining Century megi rekja lækkun kostnaðarverðs seldra vara til fleiri þátta. Öll aðföng hafi fallið í verði, ekki bara raforka frá Landsvirkjun: „Raforkuverð hefur líka farið lækkandi í Bandaríkjunum (þar sem Century rekur þrjú álver) og öll aðföng hafa lækkað í verði samfara lægra álverði. Það var ekki bara raforkuverð sem lækkaði heldur líka báxít og olíukoks (sem notað er í rafskaut álvera), þannig að allur kostnaður dróst saman. Hvað varðar Grundartanga sérstaklega er aðeins einn þriðji þess rafmagns sem er notað þar tengdur Nord Pool, afgangurinn er tengdur álverði.“


Kerfi sem hefur reynst okkur vel


Verðlagning raforku til stóriðju á Íslandi hefur lengi vel verið meðal helstu bitbeina pólitískrar umræðu á Íslandi. Fyrir um tíu árum hóf stærsti raforkuframleiðandi landsins, Landsvirkjun, að færa verðlagningu raforku nær því sem gengur og gerist á meginlandinu í því markmiði að auka arðsemi fyrirtækisins.

„Það er eðlilegt að það sé tekist á um þessi mál,“ nefnir Gunnar: „Við erum í þeirri sérstöku stöðu hér á Íslandi að fá fyrirtæki eru að kaupa langstærstan hluta raforkunnar í gegnum langtímasamninga. Það segir sig auðvitað sjálft að ef eitthvert þessara fyrirtækja hættir starfsemi þá er enginn til þess að taka við þeirri raforku sem þá losnar. Markaðurinn hér á Íslandi gæti ekki tekið við allri þeirri raforku með stuttum fyrirvara. Við þessu hefur verið brugðist með því að taka upp ríka kaupskyldu í samningum. En þá er í sjálfu sér búið að aftengjast hefðbundnum markaðslögmálum. Það er frumréttur á markaði að geta ákveðið að kaupa ekki þá vöru eða þjónustu sem verið er að bjóða til sölu.


Við erum ekkert að biðja um nein afsláttarkjör eða niðurgreiðslu, við viljum bara fá sama verð og meirihluti raforku er seldur á núna á Íslandi.


En þegar þetta hefur verið tekið úr sambandi þarf að finna einhverja aðra aðferð til að ákvarða verðið. Við höfum viljað tengja þetta álverði og ég held að það hafi gefið mjög góða raun. Það hefur afar sjaldan gerst að álfyrirtæki hér dragi úr framleiðslu þegar álverð er lágt vegna þess að rafmagnsverðið hefur lagað sig að álverðinu. Svo þegar álverð er hátt þá njóta raforkufyrirtækin þess líka. Með þessu kerfi hafa byggst upp stór og öflug orkufyrirtæki á grunni álverðstengdra orkusölusamninga. Mín skoðun er einfaldlega sú að það kerfi hafi reynst okkur vel og við eigum að hugsa okkur vel um áður við köstum því fyrir róða.“

Þrátt fyrir að segja megi að Norðurál hafi enn sem komið er komið nokkuð vel út úr sínum nýjasta raforkusamningi við Landsvirkjun, sem gildir til loka árs 2023, segir Gunnar að fyrirtækið sé reiðubúið að semja við Landsvirkjun upp á nýtt: „Samkvæmt ársskýrslu Landsvirkjunar 2019 var meðalverð til stóriðju um 23 dalir á megavattstund, eitthvað í kringum þá tölu yrði ásættanlegt fyrir Norðurál. Þó að Nord Pool-verðið sé lægra en það í augnablikinu þá værum við reiðubúin að ganga út úr núgildandi samningi við Landsvirkjun gegn því að fá nýjan samning til lengri tíma á þessu bili, til dæmis tíu til tuttugu ára.“


Fjárfesting í burðarliðnum


Gunnar bætir því við að ef hægt væri að klára langtímaraforkusamning upp á í kringum 23 dali á megavattstund sé Norðurál tilbúið að ráðast í fjárfestingar á Grundartanga.

„Við höfum verið að vinna að því í nokkuð mörg ár að auka virði framleiðslunnar á Grundartanga. Til dæmis með því fara út í þessa svokölluðu melmisframleiðslu, þar sem við blöndum kísil og öðrum málmum út í álið sem selst svo á hærra verði. Við höfum horft til þess að fara út í framleiðslu á svokölluðum álboltum, en til þess að geta gert það þurfum við að fara út í stóra fjárfestingu sem gæti numið um 14 milljörðum króna.

En til þess að geta ráðist í slíka fjárfestingu þyrfti Norðurál orkusölusamning til tíu eða tuttugu ára. Það þarf að vera raforkusamningur sem er á einhverjum ásættanlegum kjörum. Við erum ekkert að biðja um nein afsláttarkjör eða niðurgreiðslu, við viljum bara fá sama verð og meirihluti raforku er seldur á núna á Íslandi,“ segir hann, með vísan í það sem Landsvirkjun metur sem meðalverð til stóriðju á árinu 2019.

Uppgjör Century Aluminum, móðurfélags Norðuráls, fyrir annan ársfjórðung yfirstandandi árs bar skýr merki lækkandi álverðs. Félagið tapaði tæplega 27 milljónum dala á fjórðungnum.
Fréttablaðið/Vilhelm

Gunnar nefnir einnig að fjárfesting upp á 14 milljarða myndi eflaust koma sér vel í því efnahagsumhverfi sem nú er við lýði, en Seðlabanki Íslands spáir 7 prósenta samdrætti íslenska hagkerfisins á árinu 2020.

Gunnar segir að mögulegt væri að fara hratt af stað með verkefnið, jafnvel innan nokkurra vikna. „Þetta myndi taka um það bil tvö ár og þarna yrðu til 80 til 90 störf á byggingartímanum og svo 40 varanleg störf. Við teljum okkur geta fjármagnað verkefnið, en aðeins ef við fáum ásættanleg kjör hjá Landsvirkjun og öðrum raforkuframleiðendum til lengri tíma.“


Virðisaukning besti möguleiki Vesturlanda


Fleiri tækifæri eru fyrir hendi hvað varðar virðisaukningu íslenskrar álframleiðslu að mati Norðuráls. Lengi hefur verið rætt um að svokallað grænt ál, það er að segja ál sem framleitt er með nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa, eigi að geta selst á hærra verði. Lítið hefur bólað á slíkri verðmyndun hingað til, en Gunnar segir að London Metal Exchange muni á næstunni hefja birtingu á premíu fyrir grænt ál. Því sé loks að verða hreyfing í þeim málum. „Það er alveg klárt að markaðurinn er að kalla eftir áli þar sem kolefnisfótsporið er vel skilgreint og lágt. Á næsta ári mun LME-markaðurinn lista premíu fyrir grænt ál, þannig að skriður er kominn á málið. Við höfum verið að undirbúa okkur að vera í fararbroddi þarna og höfum skrásett vörumerkið Natur-Al þar sem kolefnisfótspor þess áls sem kemur frá Grundartanga er vottað sem umhverfisvænt.“

Verðmeira ál, framleitt með umhverfisvænum hætti, er hugsanlega besti möguleiki álframleiðenda staðsettra á Vesturlöndum gagnvart samkeppninni frá Kína. Álframleiðslugeta í Kína hefur vaxið ævintýralega á síðastliðnum tíu árum, en landið er ríkt af báxíti sem er aðalhráefni álframleiðslu og kolum, sem eru svo brennd til að knýja framleiðsluna. Kínverskir útflytjendur áls fá að sama skapi endurgreiddan virðisaukaskatt af ákveðnum álafurðum við útflutning, og oft og tíðum afsláttarkjör á raforku. Í maí á þessu ári voru um 5,45 milljónir tonna af áli framleiddar á heimsvísu, en þar af voru um 57 prósent framleidd í Kína. Sé litið tíu ár aftur í tímann nam hlutfall Kína af heildarframleiðslunni um 42 prósentum og fyrir 20 árum stóðu kínverskir framleiðendur að baki um ellefu prósentum af heildarálframleiðslu heimsins.

„Grunnforsendur álframleiðslu í Evrópu og Bandaríkjunum eru til staðar. Eftirspurnin og þar með framleiðslan mun halda áfram. Síðan er þetta spurning um það hvort við hér á Vesturlöndum getum búið okkur til þær aðstæður að framleiðslan hér sé viðbúin samkeppni, sem kemur fyrst og fremst frá Kína. Ég tel að það sé hægt, við erum í raun með allt aðra vöru en kemur frá Kína. Umhverfisvænt ál, með minna kolefnisfótspor, er svo þáttur sem aðgreinir til að mynda ál frá Íslandi og Kanada frá kínversku vörunni,“ segir Gunnar.


Ég er sannfærður um það að orkuverð verði mjög samkeppnishæft hér á Vesturlöndum til frambúðar.



Orkuverð á niðurleið


Lækkandi orkuverð í Evrópu og Bandaríkjunum mun einnig hjálpa áliðnaði á Vesturlöndum. „Uppbygging á vindmyllum og sólarorkuverum hefur verið hröð á undanförnum árum sem hefur aukið framboð raforku mjög mikið. Þetta er framleiðsla sem er þess eðlis að þó að raforkuverð lækki þá taka menn ekki vindmyllur eða sólarorkuframleiðslu úr sambandi við dreifikerfið því það er nánast enginn breytilegur kostnaður. Þannig að við eigum eftir að sjá raforkuverð falla enn frekar. Svo er mikil vinna á öllum sviðum að draga úr orkunotkun.

Ég er sannfærður um það að orkuverð verði mjög samkeppnishæft hér á Vesturlöndum til frambúðar. Ég get líka nefnt það að áliðnaður í Noregi er á mjög góðum stað í augnablikinu, því er þetta líka spurning um það hvernig ríkisstjórnir einstakra landa búa um hnútana þegar kemur að samkeppnishæfu orkuverði,“ segir Gunnar.

Ekki tókst að útvega næga orku fyrir Helguvík, en Norðurál náði aðeins samningum um hluta orkunnar áður en verkefnið virtist endanlega slegið út af borðinu árið 2016

Ólíklegt að orka finnist fyrir álver í Helguvík



Fyrsta skóflustungan var tekin að álverinu í Helguvík í júní 2008 og gangsetning var fyrirhuguð tveimur árum síðar. Orkuþörf álversins var metin allt að 600 megavött af uppsettu afli. Ekki tókst að útvega næga orku fyrir Helguvík, en Norðurál náði aðeins samningum um hluta orkunnar áður en verkefnið virtist endanlega slegið út af borðinu árið 2016. „Við eigum þetta ennþá og höfum ekki enn séð tækifæri til að fara af stað með álverið,“ segir Gunnar. „En maður veit aldrei hvað framtíðin ber í skauti sér. Ég ætla ekki að útiloka að álver við Helguvík muni rísa en miðað við orkuframboð og stemminguna á Suðurnesjum finnst mér það ekki endilega líklegt.“

Ekkert launungarmál er að Rio Tinto Alcan vinnur nú að því að losa sig við álverið í Straumsvík. Norsk Hydro var nálægt því að kaupa álverið á síðasta ári. Áhyggjur vegna samkeppnissjónarmiða í Evrópu komu í veg fyrir að kaupunum yrði, en Norsk Hydro og ÍSAL í Straumsvík eru einu framleiðendur ákveðinnar tegundar álbolta í Evrópu sem eru mikilvægir ýmsa framleiðslu. En hefur Norðurál hug á því að kaupa álverið í Straumsvík af Rio Tinto? „Það hefur verið boðið til sölu og við höfum skoðað það. En ég veit ekki til þess að þetta álver sé til sölu nákvæmlega núna,“ segir Gunnar

Athugasemdir