„Kvenréttindi eru mér hugleikin því í þeim felst barátta fyrir betri heimi.“

Þetta segir Tatjana Latinovic, fyrst kvenna af erlendum uppruna til að stýra Kvenréttindafélagi Íslands í 114 ára sögu þess.

„Stefna Kvenréttindafélags Íslands er að leggja félagið niður þegar jafnrétti á Íslandi hefur verið náð, en það er því miður ekki enn raunin. Það gerist ekki fyrr en við öll í samfélaginu höfum sömu stöðu.“

Tatjana segir vissulega merkilegt að erlend kona gegni formennsku í jafn rammíslensku og rótgrónu félagi, en að það sé engu að síður eðlilegt framhald.

„Ég hef verið viðriðin jafnréttismál frá því ég flutti til Íslands árið 1994 og unnið markvisst að kvenréttindum frá árinu 2003, þegar ég var ein stofnenda Samtaka kvenna af erlendum uppruna. Þar vildum við gefa erlendum konum hér á landi rödd, sýna fjölbreytileikann í þeirra hópi og berjast fyrir réttindum þeirra. Okkur var strax tekið fagnandi af íslensku kvennahreyfingunni og þáverandi stjórn Kvenréttindafélagsins hjálpaði okkur mikið. Við vorum því strax boðnar velkomnar í net íslenskra kvenréttinda og það styrkti okkur mjög,“ segir Tatjana, sem var nýlega endurkjörin formaður félagsins til tveggja ára.

„Kvenréttindafélag Íslands er meira en aldargamalt en þó síungt og opið fyrir breytingum samfélagsins. Það er spennandi vettvangur og mikilvægt að gömul félög geri sig enn gildandi í samfélaginu, en sem stjórnandi legg ég áherslu á fjölbreytileika, opnara samfélag og að vera fulltrúi sem flestra.“

Ósýnilegir aðskotahlutir

Tatjana, sem er serbnesk, varð ástfangin af Íslendingnum Dagbjarti Helga Guðmundssyni, sem dró hana með sér til Íslands fyrir 27 árum.

„Við kynntumst við störf hjá Alþjóðlega Rauða krossinum í fyrrverandi Júgóslavíu en fluttumst til Íslands 1994. Ég ólst upp í mjög jafnréttissinnaðri fjölskyldu og man að mér þótti saga íslenskra Rauðsokka merkileg og íslenskar konur áberandi duglegar, sterkar og hógværar,“ greinir Tatjana frá, um sín fyrstu kynni af Íslandi.

Hún segir lífið á Íslandi hafa verið strembið á köflum fyrsta kastið.

„Það hjálpaði mér mikið að vilja strax læra íslensku og hvað fjölskyldan og fólkið í kringum mig var hvetjandi og fullt stuðnings. Bæði tungumálið og það að upplifa sig sem hluta af íslensku samfélagi er mikilvægt, en ógrynni kvenna af erlendum uppruna, og sem hafa búið hér lengi, rétt eins og ég, upplifir sig sem ósýnilega aðskotahluti, sem er sannarlega miður. Það er svo eitt að læra íslensku en annað ef enginn vill tala við þig. Innflytjendur vilja flestir læra íslensku á einhverjum tímapunkti, en það liggur misvel fyrir fólki og því fylgja mikil umskipti á lífinu að flytjast til annars lands. Flestir þrá að verða hluti af íslensku samfélagi, en hvernig það gengur fer eftir því hvernig nánasta umhverfi tekur á móti þeim. Því er þungbært að fólk sem hefur lagt á sig að læra íslensku finnist það vera ósýnilegt í íslensku samfélagi.“

Mikil ábyrgð í uppeldi drengja

Kvenréttindafélagið hlaut nýverið evrópskan styrk til að halda fræðslufundi fyrir femínísk samtök í Króatíu um stöðu kvenréttinda á Íslandi og voru fjórir fundir fram í júní, sem hægt er að horfa á á YouTube-rás félagsins.

„Þar töluðum við um jafnlaunastaðalinn, MeToo-byltinguna, sögu kvenréttinda á Íslandi og ég var með mínar króatísku áherslur. Þá var áhugavert að sjá hversu viðfangsefnin hér og þar eru lík og urðu króatísku konurnar fyrir svolitlum vonbrigðum. Þær höfðu talið sér trú um að Ísland væri paradís á jörðu þegar kæmi að kvenréttindum, og mér þótti leitt að slá ryki á þá draumsýn, því þegar upp var staðið reyndust viðfangsefnin í báðum löndum svipuð,“ segir Tatjana, um sambærilegan veruleika íslenskra og króatískra kvenna.

„Atvinnuþátttaka kvenna er mikil í Króatíu og þar er fæðingarorlofskerfi, þó ekki eins gott og hér. Annars held ég að allar konur í heiminum séu eins í grunninn og ég veit að við getum fundið mikinn samhljóm hver hjá annarri. Því hvet ég íslenskar konur til að gefa erlendum kynsystrum sínum gaum; konum sem eiga engan að á Íslandi og líta á sig sem aðskotahlut, því við konur erum eins að upplagi og eigum ótal margt sameiginlegt.“

Karlar eru ekki konur, en konur eru menn. Því segir Tatjana áríðandi að karlar verði bandamenn kvenna í jafnréttismálum.

„Það er líka ábyrgðarhluti hvernig við ölum upp drengina okkar og högum okkur, því feðraveldið bitnar líka á þeim. Að við kennum þeim að jafnrétti sé ekki einungis málefni kvenna heldur alls samfélagsins. Drengir njóta góðs af því. Við þurfum að kenna þeim að bera virðingu fyrir ólíkum kynjum og að láta ekki undan pressu um að vera einhvern veginn vegna þess eins að þeir eru karlmenn. Við þurfum að kenna þeim að sinna sjálfum sér, sínu og öðrum.“

Tatjana segir margar erlendar konur búsettar á Íslandi upplifa sig sem ósýnilega aðskotahluti og þær finni ekkert fyrir jafnrétti. FRÉTTABLAÐIÐ/EYÞÓR

Finna ekki fyrir jafnréttinu

Kvenréttindafélag Íslands er með elstu kvenréttindafélögum heims, stofnað af Bríeti Bjarnhéðinsdóttur árið 1907 og hefur staðið vörð um réttindi kvenna allar götur síðan.

„Bríet fékk hvatningu frá konum sem börðust fyrir kosningarétti kvenna úti í heimi og það var fyrir tilstuðlan hennar að íslenskar konur, fjörutíu ára og eldri, fengu kosningarrétt til Alþingis þann 19. júní 1915. Þátttaka kvenna í íslenskum stjórnmálum er okkur enn mjög hugleikin. Við erum ekki flokkspólitískt félag en tölum alla flokka upp og hugum að kynjajafnrétti,“ útskýrir Tatjana.

Í ár fékk Kvenréttindafélagið styrk frá Nýsköpunarsjóði námsmanna og réði til sín sumarstarfsmann sem mun kynjagreina umræðuna í aðdraganda alþingiskosninga í haust.

„Við skrifum líka umsagnir við frumvörp og förum með þær fyrir nefndir alþingismanna ef kynjavinkill finnst í frumvörpum, sem er langoftast, og við vitum að alþingismenn kunna mjög vel að meta þegar við förum með slík mál fyrir nefndir,“ segir Tatjana, í mjög svo vaxandi félagi þar sem mikil gróska er ekki síst hjá ungu kynslóðinni.

„Það er mikil vakning í jafnréttismálum á Íslandi og brýnt að sofna ekki á verðinum. Í MeToo-byltingunni var ég í lokuðum spjallhópi yfir 600 erlendra kvenna sem sögðust hafa flutt til Íslands vegna þess að hér átti að ríkja svo mikið jafnrétti, en svo mætti þeim annar veruleiki. Þær veltu fyrir sér hví að hafa jafnrétti þegar það gagnast þeim ekki neitt? Þær finna hreint ekkert fyrir jafnréttinu á eigin skinni og það finnst mér sárt. Þess vegna segi ég og undirstrika, að á Íslandi ríkir ekki jafnrétti fyrr en allir njóta góðs af því. Við vitum líka að sum kvennastörf eru eingöngu unnin af útlendum konum á lágum launum, en hvað gerist ef þær fara? Koma þá ungir Íslendingar og vinna þau á jafn lágum launum? Allt er þetta tengt jafnrétti, og enn er langt í land.“

Konur þurfa meira en klapp

En þótt margt hafi áunnist í kvenréttindamálum hefur Tatjana miklar áhyggjur af stöðu kvenréttinda í heiminum.

„Ég hef áhyggjur af auknum popúlisma í stjórnmálum, eins og við sáum hjá Donald Trump og nú í Póllandi og Ungverjalandi. Þá hefur heimsfaraldurinn haft skelfileg áhrif á kvenréttindi víða um heim og við erum duglegar að vekja athygli á því. Á tímum Covid-19 hefur heimilisofbeldi aukist mikið. Þá hafa kvennastéttir verið í framlínu heilbrigðiskerfisins og álag á barnafjölskyldur aukist, en niðurstöður rannsókna hér á landi og ytra sýna að konur hafa tekið á sig enn meiri byrði en karlar á heimilunum í Covid,“ upplýsir Tatjana og heldur áfram:

„Einnig hefur félagið Femínísk fjármál rýnt í viðbrögð íslenskra stjórnvalda í heimsfaraldrinum og séð að þar hallar verulega á konur. Þær hafa síður fengið björgunarpakka ásamt því að störf þeirra hafa verið í meiri hættu, eins og á hárgreiðslu- og snyrtistofum þar sem var lokað þegar verst var. Þá hafa fleiri ný störf verið sköpuð fyrir karla en konur.“

Helstu baráttumál Kvenréttindafélagsins nú eru meðal annars að allir hópar í samfélaginu fái sömu réttindi.

„En líka launamál kvennastétta, ofbeldismál og að endurreisn efnahagslífsins eftir Covid verði á jafnréttisgrundvelli. Við stöndum á tímamótum og nú er einstakt tækifæri til að gera hlutina rétt og með jafnréttisgleraugum. Heimsfaraldurinn hefur sýnt okkur hvers virði kvennastéttirnar eru og hvað þær báru á herðum sér, og á kvennafrídaginn fórum við í herferð til að vekja athygli á að konur lifa ekki á þakklætinu einu saman. Þá var klappað fyrir heilbrigðisstarfsfólki víða í Evrópu, en klapp er ekki nóg. Það þarf líka að sýna og meta kvennastörf að verðleikum og með launum til jafns við karla.“

Framfarir koma ekki af sjálfu sér

Í dag, á kvenréttindadegi íslenskra kvenna 19. júní, mun Tatjana vitja leiðis Bríetar Bjarnhéðinsdóttur, stofnanda Kvenréttindafélags Íslands, í Hólavallakirkjugarði.

„Kvenréttindadagurinn er mikilvægur og ekki síst til að minnast þess veruleika sem íslenskar konur bjuggu við áður. Rétt rúm hundrað ár eru síðan barist var fyrir kosningarétti kvenna, sem okkur þykja sjálfsögð réttindi í dag. Öll 20. og 21. öldin er lituð baráttu kvenna fyrir sjálfsögðum mannréttindum, eins og þegar Rauðsokkur börðust fyrir dagvistun barna en voru þá sakaðar um að hata börn. Í dag þætti fólki skrýtið ef ekki væru til leikskólar. Sama á við um fæðingarorlofið, en sjálfar þurftu konur að berjast fyrir öllum þessum framförum. Þær komu ekki af sjálfu sér,“ segir Tatjana.