Michał Kotański er leikhússtjóri Stefan Żeromski leikhússins í Kielce, eins framsæknasta leikhúss Póllands, sem hefur nú hafið nokkurra ára samstarf við Þjóðleikhúsið. Michał hefur gegnt stöðu leikhússtjóra í sjö ár en fyrir það starfaði hann sjálfstætt sem leikstjóri víða um Pólland.

„Mér líkaði vel við lausamennskuna, að vera leikhússtjóri er auðvitað allt annað, en líka eitthvað sem mér líkar vel við. Maður hefur viss völd og getur haft áhrif á umræðuna í leikhúsinu og almannarýminu. Í Póllandi, eins og næstum alls staðar annars staðar, í Evrópu og víðar, er fólk mjög pólaríserað. Ég held að það sé ekki auðvelt að búa til leikhús í dag, því á einn bóginn vill fólk bara afþreyingu, en á sama tíma búum við í heimi sem er mjög pólaríseraður og þar sem allt er pólitískt.“

Michał tekur hlutverki sínu sem leikhússtjóra alvarlega og frá því hann tók við stöðunni í Stefan Żeromski leikhúsinu hefur hann lagt ríka áherslu á að laða framsæknasta leikhúsfólk Póllands og víðar til leikhússins. Hann hefur auk þess leitt umfangsmiklar endurbætur á sögulegri aðalbyggingu Stefan Żeromski leikhússins í miðbæ Kielce, þar sem leikhúsið hefur verið starfrækt í rúm 140 ár.

„Fyrsta markmið mitt var að útvega leikhúsinu fjárhagslegt og efnislegt öryggi sem ég tel mér hafa tekist í bili. Í öðru lagi vildi ég bjóða hingað bestu leikstjórum Póllands og gefa þeim tækifæri, gott teymi, fjármagn, góða aðstöðu o.fl. Leikhúsið er mikilvægur vettvangur til að ræða málefni sem eru í almennri umræðu og leiklistin ætti að vera einn af þátttakendunum í þeirri umræðu,“ segir hann.

Bregðast við stríðinu

Ljóst er að Michał telur listina spila mikilvægt hlutverk þegar kemur að því að tækla málefni líðandi stundar, en viðurkennir þó að leikhúsið þurfi vissulega að bjóða upp á eitthvað fyrir alla áhorfendur.

„Auðvitað vill fólk líka sjá afþreyingu og við ættum að bjóða upp á slíkt. En ég held að við séum að upplifa mjög áhugaverða og furðulega tíma, vegna Covid og vegna stríðsins í Úkraínu, sem gæti verið tækifæri til að endurskilgreina samning okkar við áhorfendur og hver hann ætti að vera.“

Hvernig er leikhússenan í Póllandi og Kielce að bregðast við stríðinu í Úkraínu?

„Við erum með flóttamenn í íbúðum leikhússins. Við fórum að landamærunum og meira að segja til Úkraínu til að sækja hluti fyrir þau. Um daginn útveguðum við Sinfóníuhljómsveit Úkraínu æfingarými áður en hún fór til Washington til að halda tónleika. Þá buðum við úkraínskum leikstjóra hingað til að halda leiklestur. Ég held að mörg leikhús í Póllandi séu að gera margt af svipuðum meiði.“

Stefan Żeromski leikhúsið í Kielce er eitt framsæknasta leikhúss Póllands.
Mynd/Visualisation WXCA

Kynna pólska menningu

Eins og áður sagði hefur Stefan Żeromski leikhúsið hafið nokkurra ára listrænt samstarf við Þjóðleikhúsið. Í júní 2023 mun leikhúsið sýna verkið Gróskan í grasinu í Kassanum og Þjóðleikhúsið mun gjalda greiðann með gestasýningu sem sýnd verður í Kielce 2024. Að sögn Michał er samstarfið liður í enduruppbyggingu Żeromski leikhússins, en hluti hennar er fjármagnaður með styrk frá Uppbyggingarsjóði EES (Ísland, Liechtenstein, Noregur) og partur af samkomulaginu er að hafa samstarfsaðila frá einu þessara landa.

„Við leituðum til Þjóðleikhússins sem uppfyllti okkar væntingar, enda er stór hópur brottfluttra Pólverja búsettur á Íslandi. Þjóðleikhúsið vill mæta þessum hópi á einhvern hátt og bjóða Pólverjum í leikhúsið. Þannig að við stungum upp á því að við myndum skiptast á sýningum og auk þess buðum við einu af markverðustu leikskáldum Póllands um þessar mundir, Weronika Murek, að skrifa leikrit fyrir bæði leikhúsin, sem ég held að verði mjög áhugavert,“ segir Michał.

Þegar allt kemur til alls þá gerum við það sem við viljum gera. Við ritskoðum ekki sýningar.

Hótað lokun og brottrekstri

Stefan Żeromski leikhúsið varð skotspónn hatrammra pólitískra deilna í vor vegna sýningarinnar But with the dead of ours, byggðri á samnefndri skáldsögu pólska rithöfundarins Jacek Dehnel. Sýningin, sem fjallar um uppvakningafaraldur í Póllandi, var harðlega gagnrýnd af pólskum hægriöflum, fyrir meinta vanvirðingu gagnvart fyrrverandi forseta landsins Lech Kaczyński, sem lést ásamt konu sinni og öðru háttsettu pólsku valdafólki í flugslysi árið 2010.

„Að mínu mati var þetta falskur ágreiningur. Ég sé þetta sem póli­tískt deilumál, þar sem leiksýning var notuð til að kynda undir deilum og flokkadrætti innan ríkisstjórnarflokks,“ segir Michał.

Einn þeirra sem blandaði sér í deilurnar var Jarosław Kaczyński, fyrrum forsætisráðherra Póllands, sem stofnaði stjórnmálaflokkinn Lög og réttlæti ásamt tvíburabróður sínum, Lech. Jarosław er einn valdamesti stjórnmálamaður Póllands og þegar honum var tjáð að í leikritinu væri atriði þar sem látinn tvíburabróðir hans risi frá dauðum sem uppvakningur, hringdi hann í Stefan Żeromski leikhúsið, krafðist þess að leikhúsinu yrði lokað og Michał sagt upp störfum.

„Þetta fjallaði ekkert um bróður hans. Ég held að fólkið í hans innsta hring hafi verið að notfæra sér tilfinningar Jarosław gagnvart bróður sínum, til þess að verða sjálfu sér til framdráttar í pólitík,“ segir Michał.

Hann þvertekur fyrir það að nokkurt slíkt atriði hafi átt sér stað í sýningunni, eins og lýst var í pólskum fjölmiðlum og segir að leikhúsið hafi náð að komast klakklaust frá málinu þrátt fyrir nokkurra mánaða hatrammar ritdeilur í fjölmiðlum.

„Leikhúsið komst í gegnum þetta. Þegar allt kemur til alls þá gerum við það sem við viljum gera. Við ritskoðum ekki sýningar,“ segir hann.