Farið var af stað með verkefnið Aðstoð eftir afplánun í desember árið 2018 en það byrjaði ekki af fullum krafti fyrr en árið 2019, að sögn Bjarnheiðar, en hún er nýlega tekin við sem verkefnastjóri yfir verkefninu eftir að hafa verið sjálfboðaliði í tvö ár.

Spurð að því hvort margir einstaklingar í afplánun hafi nýtt sér aðstoðina segir Bjarnheiður að verkefnið hafi farið hægt af stað.

„Það er þannig með þennan hóp að það þarf að byggja upp traust. En um leið og traust myndaðist þá varð stór aukning í umsóknum,“ segir hún.

„Við kynnum verkefnið þannig að einu sinni í mánuði fer verkefnastjóri ásamt sjálfboðaliða í öll fangelsin. Við göngum um gangana og reynum að hitta alla sem eru í fangelsinu og kynnum verkefnið. Við upplifum það núna að þeir sem eru í afplánun eru farnir að þekkja okkur og farnir að hvetja aðra til að sækja um.“

Þar sem verkefnið er enn tiltölulega ungt og Covid hefur litað stóran hluta þess tíma sem það hefur verið starfrækt segir Bjarnheiður að ekki sé enn til marktæk tölfræði um árangur af því. En hún segist þó hafa upplifað jákvæðni fyrir verkefninu hjá þátttakendum þess.

Bjarnheiður útskýrir að aðstoðin sem sjálfboðaliðarnir veita sé á forsendum þátttakenda. Sjálfboðaliðinn gefur sér klukkutíma til tvo á viku til að aðstoða einstaklinginn við það sem hann þarf aðstoð við. Sjálfboðaliðinn skuldbindur sig til að veita aðstoð í eitt ár, en þátttakandinn má hætta samstarfinu hvenær sem hann vill.

„Aðstoðin getur verið allt frá því að tengja einstaklinginn við félagsráðgjafa í sínu sveitarfélagi, sækja um íbúðir, fara á fund með umboðsmanni skuldara eða bara félagsleg tengsl eins og að fara á rúntinn og kaupa ís. Það fer allt eftir því hvað einstaklingurinn þarf,“ segir hún.

„Það reynist til dæmis oft mjög erfitt fyrir einstakling í afplánun að finna íbúð. Leigumarkaðurinn á Íslandi er erfiður, flestar auglýsingar um íbúðir birtast í Facebook-hópum og einstaklingur í afplánun má ekki fara á samfélagsmiðla. Það gerir leitina erfiða. Eins getur verið erfitt fyrir leigusala að hafa samband við einstaklinga inni í fangelsinu ef þeir sækja um íbúð. Um leið og leigusalinn hringir og fangavörður svarar þá eru leigusalar ekki eins tilbúnir að leigja einstaklingnum íbúðina sína.“ Einnig eru leigusalar farnir að fara fram á sakavottorð þegar þeir leigja út íbúð sína.

Bjarnheiður segir að aðstoðin felist samt ekki í því að sjálfboðaliðinn hringi á staði og tali við fólk fyrir þátttakanda sinn. Verkefnið felist í því að aðstoða einstaklinginn við að gera hlutina sjálfur en sjálfboðaliðinn sé eins konar millistykki.

„Sjálboðaliðinn finnur kannski upplýsingar og finnur út hvernig á að gera eitthvað og lætur einstaklinginn sem hann er að aðstoða fá þær upplýsingar, eins og nöfn, símanúmer og annað. Þannig fær einstaklingurinn aðstoð svo hann geti bjargað sér sjálfur. Þetta er í raun hjálp til sjálfshjálpar. Einnig eru sjálfboðaliðar að fara með þátttakendum á fundi hjá til dæmis félagsráðgjöfum óski þeir eftir því,“ segir hún.

Þetta er að mér vitandi eina verkefnið þar sem einstaklingar sem ekki eru fagfólk, geta komist í návígi við einstaklinga inni í fangelsunum. Það er mjög lærdómsríkt.

Strangar kröfur

Bjarnheiður segir að því miður hafi eftirspurn eftir að gerast sjálfboðaliði í verkefninu ekki verið nógu mikil.

„Það er að mínu mati skrýtið því verkefnið er mjög áhugavert. Þekkingin sem einstaklingur öðlast á fangelsismálakerfinu er að ég tel ómetanleg. Þetta er að mér vitandi eina verkefnið þar sem einstaklingar sem ekki eru fagfólk, geta komist í návígi við einstaklinga inni í fangelsunum. Það er mjög lærdómsríkt.“

Til að gerast sjálfboðaliði þarf að sækja um það og fara í ítarlegt viðtal og á fræðslunámskeið, en Bjarnheiður segir að ekki allir sem sækja um geti orðið sjálfboðaliðar í verkefninu.

„Það er hægt að sækja um á redcross.is eða með því að senda mér tölvupóst á bjarnheidur@redcross.‌is. Allir sem sækja um fá viðtal. Ég tek ítarlegt viðtal við hvern og einn og ef umsækjendur komast í gegnum það viðtal þá fara þeir á námskeið. En það eru ekki allir sem komast í gegnum viðtalið og stundum áttar fólk sig á því í viðtalinu að þetta er ekki eitthvað fyrir það,“ útskýrir Bjarnheiður.

„Námskeiðin hafa verið tvisvar á ári en líklega verður næsta grunnnámskeið haldið fyrir jól. Sjálfboðaliðar geta ekki byrjað í verkefninu nema hafa lokið viðtali og námskeiði. Auk þess er gerð krafa um að sjálfboðaliðar í þessu verkefni hafi náð 25 ára aldri.“

Ástæða þess að strangar kröfur eru gerðar um hverjir fá að taka þátt í verkefninu er fyrst og fremst sú að verið er að vinna með viðkvæman hóp en einnig að verkefnið er unnið í nánu samstarfi við Fangelsismálastofnun, að sögn Bjarnheiðar. Hún segir að þegar sjálfboðaliðar eru sendir inn í fangelsin sé Rauði krossinn búinn að gefa gæðastimpil á þá fyrir Fangelsismálastofnun.

„Við þurfum að þess vegna passa vel hverjir komast inn upp á traustið og samstarfið. En þegar sjálfboðaliðar hafa verið samþykktir inn í verkefnið eru þeir paraðir saman við einstakling í afplánun,“ útskýrir hún.

„Við viljum helst para þá saman tveimur til þremur mánuðum áður en afplánun lýkur til að mynda traust og tengsl en það hefur sýnt sig að það hefur skipt miklu máli upp á samfylgdina.“

Ómetanleg reynsla

Eins og áður segir var Bjarnheiður sjálfboðaliði í verkefninu áður hún varð verkefnastjóri. Hún segir að sú reynsla hafi gefið henni mikið.

„Mér finnst sú reynsla ómetanleg. Ég hef núna prófað að vera báðum megin við borðið. Sem sjálfboðaliði og sem verkefnastjóri, en mér finnst þetta málefni mjög mikilvægt. Þess vegna vildi ég leggja því lið. Ég lærði mikið af því að vera sjálfboðaliði, það gaf mér í raun miklu dýpri sýn á fangelsismálakerfið innan frá. Fangelsin eru lokaðasta stofnunin á landinu, þannig að fyrir einstakling sem hefur áhuga á þessu málefni er mjög lærdómsríkt að geta farið inn í fangelsin og hitt fólk sem er í afplánun. Það var mjög lærdómsríkt fyrir mig, þetta er reynsla sem þú færð ekki í kennslubókum,“ segir hún.

„Það sem ég lærði helst er að maður les í fjölmiðlum um alls konar afbrot sem hafa verið framin, en svo kemur maður inn í fangelsi og hittir venjulegt fólk. Þetta eru einstaklingar sem oft eru að afplána dóm fyrir alvarlegt brot, en þau fá sama viðmót frá okkur og allir aðrir. Sjálfboðaliðar eru þjálfaðir í að horfa á manneskjuna sjálfa, en ekki glæpinn sem hún framdi. Þeir eru að hjálpa einstaklingum að koma aftur út í lífið, óháð því sem þeir gerðu af sér. Einstaklingurinn er í raun búinn að greiða fyrir sitt brot með afplánun.“

Hér má sækja um að gerast sjálfboðaliði