Örn Pálsson er framkvæmdastjóri Landssambands smábátaeigenda.

„Mér sýnist þeir á svæði A eiga hvað auðveldast með að ná skammtinum. Nú fer hins vegar að nálgast sá tími sem fiskgengd eykst á svæði C, sem á í raun allt undir því að ráðherra tryggi veiðar til ágústloka.“

Örn segir að miðað við ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar í fyrra hefðu menn getað búist við minni veiði.

„Mínir menn á miðunum segja svo ekki vera. Sú ánægjulega þróun hefur átt sér stað að fiskverð hefur hækkað frá síðasta ári. Það hefur meðal annars leitt til þess að menn leggja sig meir eftir ufsanum þar sem aflinn hefur aukist um rúm 200 prósent.

Meðalverð á þorski á mörkuðunum frá því strandveiðar hófust 2. maí stendur í 388 kr./kg en var 299 yfir sama tíma í fyrra. Það munar um 30 prósenta hækkun. Í ufsanum eru tölurnar 189 kr./kg á móti 99 kr./kg í fyrra.“

Auk þess sem á sjöunda hundrað sjómenn hafa atvinnu sína af útgerð smábáta og rekstri sjálfstæðra fyrirtækja eru strandveiðar gríðarlega mikilvægar fyrir fjölmarga. Fiskvinnslur og útflytjendur taka strandveiðifiskinum fagnandi. Þessir aðilar geta keypt þúsundir tonna á markaði yfir sumartímann og selt á hæsta verði.

„Fyrir stuttu las ég viðtal við aðila í Fiskifréttum sem rekur fiskvinnslu í Hafnarfirði,“ segir Örn. „Hann sagði fínan fisk koma frá strandveiðiflotanum. Mikil breyting hafi orðið til batnaðar á meðferð aflans frá því strandveiðar hófust. LS hefur alltaf brýnt það fyrir mönnum að ganga vel um, sá áróður hefur skilað sér og nú sjá menn um það sjálfir sín á milli. Nú er það ekki liðið að menn fari íslausir á sjó, þar sem kæla verður strax eftir að fiskurinn er kominn um borð til að tryggja gæðin.“

Örn segir helsta áhyggjuefnið hvað varðar strandveiðarnar vera ákvæði laga í stjórn fiskveiða um stöðvun veiða þegar sýnt er að leyfilegum heildarafla, að ufsa undanskildum, verði náð.

„Á fyrstu 19 dögum strandveiða er þorskafli á dag að meðaltali 200 tonn. Eigi strandveiðar að vara til ágústloka verður að bæta við leyfilegan heildarafla í þorski. Tíu þúsund tonn duga engan veginn. Gríðarlega mikið er í húfi og allt mælir með að ráðherra komi í veg fyrir stöðvun veiðanna.“

Örn segir auðvelt að réttlæta áframhaldandi strandveiðar þar sem þær séu sjálfbærar að öllu leyti.

„Efnahagslega skila strandveiðar miklum verðmætum til þjóðarinnar í formi tekna til þeirra sem stunda þær, þjónustuaðila, fiskmarkaða og fiskvinnslufólks, svo eitthvað sé nefnt. Við þetta má bæta tekjum til flutningsaðila yfir hafið og gjaldeyristekjum af útflutningi. Nú, ég tala nú ekki um ánægju þeirra sem neyta fisks sem veiddur er af trillukörlum á Íslandi.“

Að sögn Arnar er umgengnin um auðlindina annar þáttur sjálfbærninnar, umhverfisvænar veiðar, engin hætta á ofveiði né að gengið verði of nærri þorskstofninum, allt sem þarf til að tryggja veiðar í ágúst er eitt prósent af leyfilegum heildarafla og málið sé dautt.

„Þriðji þáttur sjálfbærni sem ég vil nefna er að atvinnuvegurinn sé stundaður í sátt við þjóðina. Ég fullyrði að svo sé. Hver getur lagst gegn því að hundruð smábáta stundi róðra yfir sumarið þar sem einn er í áhöfn? Strandveiðarnar eru nánast eini möguleikinn á að ungt fólk hasli sér völl í útgerð. Við megum ekki leggja stein í götu þessarar nýbreytni í fiskveiðikerfinu, verðum að efla það enn frekar.“

Ekki bara strandveiðar

Hvernig er það, er Landssamband smábátaeigenda ekki með nein önnur mál á dagskrá en strandveiðarnar?

„Jú, jú – hjá LS er hugsað um fleira en strandveiðar. Sextán svæðisfélög smábátaeigenda hringinn í kringum landið mynda Landssamband smábátaeigenda. Þau eru öll virk, halda árlega fundi, kjósa í stjórn og álykta um ýmis málefni. Allt frá stofnun LS, 5. desember 1985, hefur félagið verið heppið með stjórnarmenn í félögunum ásamt stjórn LS. Hjá stjórnmálamönnum hef ég heyrt að þeir komi málefnum smábátaeigenda vel á framfæri þar sem hógværð og kurteisi sé í fyrirrúmi. Það sé gaman að eiga við þá samtal.

Allt þetta, auk stuðnings almennings, hefur orðið til þess að smábátaútgerðin hefur orðið sífellt öflugri, sem marka má á að þeir veiddu á síðasta fiskveiðiári 85.500 tonn með aflaverðmæti upp á 26 milljarða. Þar skoraði þorskurinn hæst, var rúmur 2/3 aflans, ýsa um 14 prósent, aðrar helstu tegundir voru grásleppa, steinbítur og ufsi.“

Miðað við heildarafla alls fiskveiðiflotans veiddu smábátar, að sögn Arnar, á milli 21 og 22 prósent alls þorsks, fimmtung af allri ýsu og löngu, fjórðung keiluaflans og 36 prósent alls steinbíts sem landað var. Þá kemur grásleppan öll í hlut smábáta.

Slagurinn stendur áfram

Örn segir LS horfa mjög til þeirra veiðiréttinda sem áunnist hafa gegnum tíðina.

„Helst er til að taka 5,3 prósent pottinn sem varið er til strandveiða, línuívilnunar, byggðakvóta, skel- og rækjuuppbóta og frístundaveiða.

Í auknum mæli hefur almenni byggðakvótinn ekki verið að nýtast þeim byggðum sem honum er ætlað að veita stuðning. Það gerist á þann hátt að stærri skip hafa fengið honum úthlutað þar sem útgerðir þeirra skeyta því lítt hvort gert er út frá því byggðarlagi sem aflaheimildirnar eru veittar til. Í dæmi smábáta sem stunda dagróðra er þessu ekki svo farið, þeir eru gerðir út frá þeim stöðum sem heimildunum er ætlað að styrkja.“

Blaðamanni finnst fullyrðing Arnar með ólíkindum og biður hann að nefna dæmi þessu til staðfestu.

„Förum landshornanna á milli eða alla leið til Þórshafnar,“ segir Örn. „Hreppurinn átti rétt á að fá úthlutað um 90 tonnum af þorski. Smábáturinn Litlanes ÞH, í eigu Ísfélagsins í Vestmannaeyjum, var einn þeirra og átti rétt á 40 tonnum. Með heimild í regluverki stjórnar fiskveiða kom fyrirtækið því þannig fyrir að byggðakvóti bátsins var ekki veiddur af bát gerðum út frá Þórshöfn, heldur af togara fyrirtækisins sem gerður er út frá Vestmannaeyjum. Þetta er aðeins eitt dæmi um hvernig farið er á svig við markmið almenns byggðakvóta.“

Örn segist lengi hafa verið þeirrar skoðunar að byggðakvótann eigi eingöngu að nýta af dagróðrabátum, stærri skip hafi ekki rétt á honum, þær heimildir fari til fleiri smábáta og til strandveiða. Segist hann sannfærður um að slíkt fyrirkomulag myndi nýtast hinum dreifðu byggðum best.

Línuívilnun er eingöngu fyrir dagróðrabáta. LS vill efla línuveiðar með því að ívilnað verði til allra dagróðrabáta þar sem prósentan verði hæst hjá þeim sem beita í landi en fari svo stigminnkandi eftir því verki sem unnið er áður en línan er sett í sjó.

Hjá LS fer jafnframt mikil orka í gerð umsagna við einstök frumvörp sem eru til meðferðar á Alþingi. Örn nefnir sem dæmi stjórnarfrumvarp innviðaráðherra um áhafnir skipa sem nú er til meðferðar öðru sinni í umhverfis- og samgöngunefnd.

„Þar er gert ráð fyrir að skylt sé að hafa stýrimann í áhöfn standi róður lengur en 14 klukkustundir. Í breytingartillögu meirihluta nefndarinnar er hins vegar lagt til að miðað verði við 19 klukkustundir þar sem starfinu megi gegna hásetar sem hafa að baki ákveðinn siglingatíma án þess að hafa réttindi sem stýrimenn. Ákvæðið gildir til 1. júlí 2024. Verði frumvarpið að lögum verður að leggja í áframhaldandi baráttu til að koma í veg fyrir að skylt verði að skrá stýrimann í áhöfn smábáta, enda aldrei gert ráð fyrir slíku í kjarasamningi LS og sjómannasamtakanna,“ segir Örn Pálsson og það er alveg ljóst að baráttunni fyrir réttindum smábátasjómanna er hvergi nærri lokið.