Guðrún segir að Árnastofnun sé nú að undirbúa flutninga í nýtt Hús íslenskunnar og það séu algjör forréttindi að fá að leggja grunn að starfi á nýjum stað, sameina starfsemi stofnunarinnar sem er nú á þremur stöðum, opna handritasýningu og efla miðlunarstarf. „Við erum í raun að búa til nýja stofnun, setja allt okkar starf í nýtt samhengi, ekki aðeins hér innanlands, heldur verður húsið sýnileg miðstöð íslenskunnar og íslenskra fræða í alþjóðlegu samhengi. Og þá opnast alveg ný tækifæri. Það eru því mjög spennandi tímar fram undan og við erum þakklát fyrir þá framsýni sem felst í þessari nýju byggingu,“ segir hún.

Guðrún bætir við að á þessum degi íslenskrar tungu þyki henni alltaf sérstaklega vænt um verðlaun Jónasar Hallgrímssonar sem veitt eru til þeirra sem hafa unnið íslenskunni sérstakt gagn, en einnig um viðurkenningar sem hafa verið veittar til einstaklinga, félagasamtaka og hópa í samfélaginu sem hafa vakið sérstaka eftirtekt. „Svo er þetta afmælisdagur Jónasar Hallgrímssonar og það þykir öllum vænt um að tengjast nafni hans, ljóðum og minningu. Það er gaman að nú í haust kom einmitt út bók þar sem fjallað er svo skemmtilega um orðsmíði hans,“ segir hún.

Undirbúningur flutnings í nýtt Hús íslenskunnar er hafinn og Guðrún hlakkar til. Hún segir að það séu forréttindi að fá að leggja grunn að starfi á nýjum stað.
Fréttablaðið/Eyþór

Eftirvænting fyrir deginum

„Þessi dagur er einn af hátíðisdögum ársins á stofnuninni. Við komum að því að skipuleggja daginn með ráðuneytinu og það er alltaf eftirvænting í kringum hann. Í þetta skipti er eiginlega öll vikan lögð undir, og hófst með málþingi forsætisráðherra um íslenska tungu á mánudaginn. Ég fagna mjög stofnun ráðherranefndar um íslenska tungu og vænti mikils af henni. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum mun gera allt sem í hennar valdi stendur til að styðja við hin brýnu verkefni sem fram undan eru. Í gær fögnuðum við líka 25 ára afmæli Íðorðabankans, sem geymir orðasöfn meira en 60 orðanefnda sem starfa um allt samfélagið. Sú nýsköpun er mjög í anda Jónasar, þar sem nýsmíði og hugkvæmni er þar höfð í hávegum. Allan nóvember höfum við verið með innslög á samfélagsmiðlum úr orðasöfnunum. Það má fletta upp í Íðorðabankanum með því að fara inn á malid.is.“

Efla þarf kennslu í íslensku

Guðrún segist vera bjartsýn að eðlisfari þegar hún er spurð hvort íslensk tunga sé í hættu og hvort hún hafi áhyggjur af málinu. „Ég trúi á styrk íslenskunnar, en myndi orða það svo að ég hef áhyggjur ef ekki verður hægt að nota íslensku alls staðar og við erum komin á þann stað núna. Íslenskan er þjóðtunga okkar og á að vera í fyrsta sæti. Við finnum greinilega fyrir auknum áhyggjum í samfélaginu yfir stöðu íslenskunnar og nauðsyn þess að hún sé notuð alls staðar, og að þau sem hingað flytja til lengri eða skemmri dvalar fái tækifæri til að öðlast færni í málinu. Það er algjört lykilatriði að við eflum kennslu í íslensku sem öðru máli, og það verður ekki aðeins gert með því að auðvelda aðgengi að kennslu í íslensku og setja meira fé í þann málaflokk, sem er algjörlega nauðsynlegt, heldur verðum við öll sem tölum málið að styðja þau sem eru að læra íslenskuna, tala við þau og hvetja áfram – og muna að við sjálf tölum ekki aðrar tungur fullkomlega eða hreimlaust,“ svarar hún og bætir við:

„En að sama skapi þurfa vinnuveitendur að gera erlendu starfsfólki kleift að læra málið, allavegana upp að því að marki að læra einfaldar setningar ef störfin krefjast samskipta. Nokkur fyrirtæki eru að ganga á undan með góðu fordæmi og tryggja íslenskukennslu í vinnutíma. Við stöndum líka frammi fyrir þeirri staðreynd að enskan tekur sér æ stærra rými í málheimi þeirra sem yngri eru – og jafnvel fullorðinna líka – sem mun jafnvel breyta þeirri tungu sem við sem eldri eru ólumst upp við. Hvað þýða þessar breytingar? Við verðum líka að hlusta á raddir unglinganna, hvað vilja þau? Þau vilja nefnilega tala íslensku. Það var mjög áhugavert að heyra ákall unglinga í Hagaskóla á málþingi forsætisráðherra um að það vanti afþreyingarefni og hreinlega aðgengi að íslenskum bókum, ekki aðeins prentuðum bókum, heldur rafbókum og hljóðbókum á sem ódýrasta hátt, jafnvel ókeypis. Ef við viljum að þau lesi og þroski málkennd sína þá blasir við að aðgengið að efni á íslensku verður að vera ríkulegt og gott, annars leita þau eðlilega í efni á öðrum tungumálum. Þau auka orðaforðann með því að lesa bækur og einnig að leika sér með tungumálið, og því ættum við líka að búa til stórt pláss fyrir skapandi skrif í skólum eins og bent var á á þinginu.“

Miklar breytingar á næsta ári

Guðrún tók við stöðu sem forstöðumaður Árnastofnunar árið 2009. „Tíminn hefur sannarlega flogið því að þetta er einstaklega gefandi og skemmtilegt starf. Ári áður en ég kom til starfa hafði verið haldin samkeppni um nýtt hús, og síðan kom hrunið. Sem betur fer var ákveðið að halda áfram með hönnun byggingarinnar, en hún tafðist miklu lengur en mig hefði grunað á þeim tímapunkti. En nú sjáum við fram á flutning á næsta ári, sem mun ekki aðeins gerbreyta starfi stofnunarinnar og íslenskudeildar Háskóla Íslands, sem mun einnig flytja í húsið, heldur fáum við tækifæri til að stórefla miðlun og almenningur fær einnig miklu greiðari aðgang að söfnunum,“ segir hún.

Þegar Guðrún er spurð hvort eitthvað komi á óvart í starfi hennar hjá svo rótgróinni stofnun, svarar hún: „Kjarnastarf okkar felst í rannsóknum og nýsköpun þekkingar, og þá koma niðurstöður alltaf á óvart. Það er alltaf eitthvað nýtt að gerast. Það hefur verið ótrúlega spennandi að fylgjast með rannsóknarstarfi stofnunarinnar og eflingu gagnagrunna okkar sem tengjast ekki síst íslensku máli sem við miðlum nú í gáttinni málið.is. Við höfum einnig stóreflt miðlun á handrita- og þjóðfræðisafni. Viðfangsefnin spanna vítt svið íslenskra fræða, allt frá handritunum, sem eru á varðveisluskrá UNESCO sem leggur sérstakar skyldur á herðar okkur Íslendingum að miðla þeim, og bókmenntum okkar frá þeim elstu til seinni alda, þjóðfræða, nafnfræði og alls þess sem snertir íslenska tungu.“

Hreifst af miðaldabókmenntum

„Orðabók Háskólans, sem var ein þeirra fimm stofnana á sviði íslenskra fræða sem sameinuðust í nýrri stofnun árið 2006, var frumkvöðull hér á landi í máltækni, og við höfum alla tíð lagt mikla áherslu á þróun máltæknitóla.

Það var gríðarlega stór áfangi þegar ráðist var loksins í undirbúning máltækniáætlunar árið 2016, og hefur gríðarlegur árangur náðst á síðustu árum í samstarfi milli stofnana, háskóla og fyrirtækja.

Risamálheildin sem er ein af grundvallartólum íslenskrar máltækni og gervigreindar hefur til dæmis vaxið með undraverðum hraða og ný gerð var opnuð fyrir nokkrum dögum sem geymir 2,4 milljarða lesorða og er miðlað í opnum aðgangi eins og öðrum máltækniafurðum á clarin.is, sem er í umsjón Árnastofnunar. Og nú bíðum við spennt eftir að taka til hendinni í þeirri næstu.“

Varst þú alltaf ákveðin í að læra íslensk fræði?

„Ég hafði mikinn áhuga á íslensku og íslenskum bókmenntum í skóla og las alltaf mikið, en í menntaskóla stefndi ég reyndar á læknisfræði. En svo snerist ég á síðasta ári í menntaskóla og ákvað að fylgja hjartanu. Bókmenntir snerta djúpan streng í sjálfri mér: og þar vildi ég vera. Ég hélt að ég myndi einbeita mér að nútímabókmenntum, en svo hreifst ég æ meir af miðaldabókmenntunum og hef helgað mig kennslu og rannsóknum á þeim.

Ég reyni sjálf að fylgjast með nýjum bókmenntum, íslenskum og erlendum, eins og ég get, en ég hef líka mikinn áhuga á menningar- og sagnfræði og rannsóknum á þeim miklu samfélagsbreytingum sem við lifum. Ég skrifaði bókina Skiptidaga fyrir nokkrum árum þar sem ég reyndi að setja sögu okkar og bókmenntir í samhengi við samtímann, rekja þræðina sem tengja okkur saman, og tengja líka við þær áskoranir sem við lifum í dag,“ greinir Guðrún frá en hún hefur jafnframt mikla reynslu af menningu og listum og hefur komið víða við.

„Já, ég hef bæði starfað á sviði menningarinnar, en umfram allt á sviði vísinda. Ég var um níu ára skeið formaður vísindanefndar Vísinda- og tækniráðs og formaður stjórnar Rannsóknasjóðs og ég hafði unun af því að vinna að framgangi rannsókna og nýsköpunar og vinna að framtíðarstefnumótun fyrir landið, og kynnast um leið því þróttmikla starfi sem unnið er hér á landi, en ekki síður þeim tækifærum sem felast í alþjóðlegu samstarfi.

Við megum alls ekki skera fjárfestingu í rannsóknum né listum við nögl, því að við fáum þær fjárfestingar margfalt til baka eins og dæmin sanna, ekki aðeins fjárhagslega heldur í öllu tilliti,“ segir Guðrún og hlakkar til þegar Hús íslenskunnar verður opnað.