„Þetta er sýning um sundmenningu frá því hún varð til á Íslandi og til dagsins í dag með innsýn í hvernig þessi menning hefur þróast,“ segir Brynhildur.

„Mikilvægustu almannagæðin á Íslandi eru fólgin í heita vatninu og sundlaugarnar eru að okkar mati athyglisverðustu almannarýmin. Sagan af sundlaugunum er um leið sagan af íslensku nútímasamfélagi, hvernig við urðum svona eins og við erum,“ segir Valdimar og bætir við: „Í upphafi 20. aldar fór fólk að flykkjast að sjávarsíðunni og hafði í fyrsta sinn lifibrauð af því að róa til fiskjar. Þá kunni ekki nema hálft prósent landsmanna að synda og fólk drukknaði unnvörpum í sjónmáli frá landi. Ungmennafélögin leiddu þá sannkallaða sundvakningu og sundlaugar risu um allt land.

Það er þrennt sem drífur þetta áfram. Í fyrsta lagi á sund að bjarga fólki frá drukknun, þannig að sundtökin voru upp á líf og dauða – þess vegna er öll áherslan á bringusund og björgunarsund á Íslandi ólíkt flestum löndum. Í öðru lagi voru nýjar hugmyndir um hreinlæti að koma fram og ný viðhorf til mannslíkamans. Íslendingar þóttu óþrifalegir og sundið varð að fyrstu almenningsböðunum áður en baðtæki urðu almenn á heimilum. Í þriðja lagi er komin fram hugmyndin um þróttmikinn líkama og sundið verður hluti af íþróttahreyfingunni og hugsjóninni um heilbrigða sál í hraustum líkama. Allt fléttast þetta saman í sundvakningunni.“

Sagan um heita pottinn

Brynhildur segir þátt hönnuða og arkitekta mjög merkilegan í að þróa sundmenninguna í samtali við almenning. „Sagan um heita pottinn er mjög áhugaverð hönnunarsaga. Gísli Halldórsson fékk það verkefni að klára útisvæðið við Vesturbæjarlaug. Hann var fastagestur í gömlu lauginni í Laugarnesi og þar var ein útisturtan með djúpu kari þar sem börn og fullorðnir söfnuðust saman við fætur þess sem var í sturtu hverju sinni. Gísli hafði fengið það verkefni í arkitektanáminu að teikna miðaldabyggingu og hafði teiknað upp laug Snorra Sturlusonar í Reykholti. Nú renndi hann saman útisturtunni í Laugarnesi við þessa teikningu af Snorralaug og útkoman voru fyrstu heitu pottarnir í sundi. Þeir slógu auðvitað rækilega í gegn og hafa verið partur af lífi okkar síðan.“

Áður en komið er inn í sjálfan sýningarsalinn ganga gestir upp stiga og stigaveggurinn sýnir jarðlög í jarðskorpu Íslands. „Hugmyndin er að sýna að við værum ekki með sundlaugar ef ekki væri fyrir jarðhitann sem gefur okkur þetta heita vatn. Gestir ganga upp stigann og eru í rauninni að fylgja jarðhitanum upp í gegnum jarðlögin á skalanum einn á móti tvö hundruð – og enda í borholuhúsi … og svo auðvitað í sundi,“ segir Brynhildur.

Þrískipt og þematengd

Sýningin er þrískipt og þematengd. „Að læra er fyrsta þemað. Þar sýnum við sundlaugar frá fyrri hluta 20. aldar þar sem áherslan var á að læra að synda og þrífa sig,“ segir Valdimar. „Annað þemað er að leika. Sundlaugarnar verða staður þar sem fólk fer til að leika, njóta sín og hitta aðra. Vesturbæjarlaugin markar tímamót þegar hún er opnuð 1961, þar verður útisvæðið aðalmálið með barnalauginni og heitum pottum. Eftir það eru allar nýjar laugar byggðar með stóru útisvæði með áherslu á potta, en gamlar laugar fengu félagsskap af nýjum pottum. Sundlaugin verður almannarými þar sem fólk hittist og dvelur saman.

Þriðja þemað er að njóta, tilboð sem einkennir baðmenninguna í vaxandi mæli á síðustu árum. Þar lýsum við „spa-væðingu“ sundlauganna þar sem heitu pottarnir verða fyrirferðarmeiri, eimböðin bætast við sánurnar og nuddstútarnir dreifa sér eins og sveppasýking með baknuddi, herðanuddi, fótanuddi. Sundlaugarnar eru þarna komnar í samtal við nýju lúxusböðin, Bláa lónið og aðra staði, sem sjálfir fengu innblástur frá sundmenningunni en gera út á nautnina frekar en sundið og höfða aðallega til ferðamanna.“

Merkileg saga

Á sýningunni má sjá mikinn fjölda forvitnilegra ljósmynda og nokkrar kvikmyndir um sundlaugamenningu. „Við erum svo með sýnishorn af sundbolum frá starfandi fatahönnuðum, en í Vesturbæjarlaug voru á sínum tíma tískusýningar á sundbolum,“ segir Brynhildur. „Við létum líka smíða bekki sem eru eins og heitir pottar og þar eru hljóðleiðsagnir þar sem heyra má fólk segja frá reynslu sinni, reglum og rútínum í sundi og einnig „hljóðsturtur“ þar sem sundgestir ræða um nekt og hreinlæti.“ Hún bætir við: „Það koma mörg svið hönnunar við sögu í sundlaugamenningu en fyrst og fremst skoðum við sundið sem samfélagshönnun, því laugarnar hafa mótað samfélag og menningu fólksins í landinu í meira en öld – og þetta er ótrúlega merkileg saga sem sýningin gerir skil.“

Sýningin er unnin í samstarfi Hönnunarsafnsins við Háskóla Íslands. Hún byggir á rannsóknarsamstarfi Valdimars við þá Örn D. Jónsson og Ólaf Rastrick sem og rannsóknum þjóðfræðinganna Katrínar D. Guðmundsdóttur, Katrínar Snorradóttur, Ólafs Ingibergssonar og Sigurlaugar Dagsdóttur.

Frítt er inn á sýninguna allan febrúarmánuð.